मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१६	मेघदूतम्

क्तार्थमर्थान्तरन्यासेन प्रदर्शयति कामार्त्तेति । हि = यतः, कामार्त्ताः = मारा-ऽऽकुलाः, चेतनऽचेतनेषु = सजीव-निर्जीवेषु, प्रकृतिकृपणाः = औत्सर्गिककदर्याः ( भवन्ति ) । मदनेन व्याकुलीकृतानां कर्तव्याऽकर्तव्यविषयकविवेकशून्यत्वेन अचेतनमपि मेघं प्रति याचना नाऽनुपयुक्ता इति भावः ।

शब्दार्थः— धूमज्योतिःसलिलमरुतां = धुआँ, तेजः, जल और वायु का सन्निपातः = मिश्रित समूह, मेघः = बादल, क्व = कहाँ, पटुकरणैः = कार्य में समर्थ इन्द्रिय वाले, प्राणिभिः = प्राणियों के द्वारा, प्रापणीयः = भेजे जाने योग्य, सन्देशार्थाः = सन्देश की बात, क्व = कहाँ, दोनों में महान् अन्तर है, इति = इस अन्तर को, औत्सुक्यात् = उत्सुकता के कारण, अपरिगणयन् = बिना विचार किये गुह्यकः = यक्ष ने, तं = उस मेघ से, ययाचे = याचना की, हि = क्योंकि, कामार्त्ताः = कामान्ध, चेतनाचेतनेषु = सजीव और निर्जीव वस्तुओं के विषय में, प्रकृति-कृपणाः = स्वाभाविक रूप से दीन, अर्थात् विवेकशून्य हो जाते हैं ।

भावार्थः— धूमाग्निजलमरुतां समवायरूपोऽयमचेतनः जलदः कुत्र ? कार्यसमर्थेन्द्रिययुक्तैश्चेतनैः वाहनीयाः सन्देशवचनाः कुत्र ? इत्युभयोर्मध्ये महदन्तरं वर्तते, तथापि औत्सुक्यादेवमन्तरं यक्षः अविचारयन् 'मत्संदेशं मत्प्रियापार्श्वं नय' इति ययाचे, अर्थान्तरन्यासेन तं द्रढयति यतो हि कामपीडिताः जनाः 'अयं चेतनः अयमचेतनः' इति विवेकशून्याः स्वभावेनैव भवन्ति ।

हिन्दी— धुआँ, अग्नि, जल और वायु के संमिश्रण से बना कहाँ यह अचेतन मेघ ? और अच्छी इन्द्रियों से युक्त प्राणियों के द्वारा पहुँचाये जाने योग्य सन्देश की बातें कहाँ ? दोनों में कितना अन्तर है, फिर भी उत्कण्ठावश यक्ष ने इस अन्तर को बिना विचारे मेघ से सन्देश ले जाने की याचना की, क्योंकि काम से पीडित जन यह चेतन है यह अचेतन है इस प्रकार के विवेक से शून्य स्वाभाविक रूप से हो जाते हैं ।

समासः— धूमश्च ज्योतिश्च सलिलञ्च मरुच्च = धूमज्योतिः-सलिलमरुतः, तेषाम् ( द्वन्द्व ) । पटूनि करणानि येषां तैः = पटुकरणैः ( बहुव्रीहि ) । सन्देशा एव अर्थाः = सन्देशार्थाः ( कर्मधारय ) । कामेन आर्ताः = कामार्ताः ( तृ० तत्० ) । चेतनाश्च अचेतनाश्च, चेतनाऽचेतनाः ( द्वन्द्व ) तेषु ।