मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः २७

मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां
वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः ।
गर्भाधानक्षणपरिचयान्नूनमाबद्ध-मालाः
सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः ॥ ९ ॥

अन्वयः— अनुकूलः पवनो मन्दं यथा त्वां मन्दं नुदति । अयं सगन्धः ते वामः चातको मधुरं नदति । गर्भाधान-क्षणपरिचयात् आबद्धमालाः बलाकाः खे नयनसुभगं भवन्तं नूनं सेविष्यन्ते ।

व्याख्या— त्वत्यात्रा-काले शकुनान्यपि शुभानि वर्तन्त इति कथयति मन्दं मन्दमित्यादिना । अनुकूलः = अनुगुणः, पवनः = वायुः मन्दं यथा = स्थिरमिव, त्वाम् = भवन्तं, मन्दं = शनैः शनैः यथा स्यात्तथा, नुदति = चोदयति । अयं = पार्श्वस्थः, सगन्धः = सगर्वः, ते = भवत; वामः = अपसव्यभागे ( सुन्दरो वा ) चातकः = पक्षिविशेषः, मधुरं = मनोरमं यथा स्यात्तथा नदति = वक्ति । गर्भाधानक्षणपरिचयात् = रतिसमय-जातसंस्तवात्, आबद्धमालाः = रचितपङ्क्तयः, बलाकाः = बकप्रियाः, खे = गगने, नयनसुभगम् = दर्शनप्रियम्, भवन्तम् = मेघम्, नूनम् = अवश्यं, सेविष्यन्ते = समुपचारयिष्यन्ति । यात्राकाले पवना-नुकूल्यं चातकध्वनिः बलाकादर्शनं शुभ-सूचकमिति वदन्ति दैवज्ञाः ।

शब्दार्थः— अनुकूलः = अनुरूप, पवनः = हवा, मन्दं = मन्दगति वाला, त्वाम् = तुमको, मन्दम् = धीरे धीरे, नुदति = प्रेरित करता है । अयं = यह, सगर्वः = गर्वयुक्त, ते = तुम्हारे, वामः = बायें भाग मे अथवा सुन्दर, चातकः = पपीहा, मधुरं = श्रवणप्रिय, नदति = शब्द कर रहा है । गर्भाधानक्षणपरि-चयात् = गर्भाधान के समय परिचय होने के कारण, आबद्धमालाः = पंक्तिबद्ध, बलाकाः = बगुलियाँ, खे = आकाश में, नयनसुभगम् = देखने में सुन्दर, भवन्तम् = तुम्हारा, नूनम् = अवश्य, सेविष्यन्ते = आश्रयण करेंगी ।

भावार्थः— हे पयोद ! तव यात्रा-समये इमानि शुभसूचकानि शकुनान्यपि दृश्यन्ते । यथा—त्वदनुरूप एवं मन्दगतिर्वायुः शनैः शनैस्त्वां प्रेरयति एवञ्च त्वद्-