भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 83, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 83

४४ मेघदूतम्

श्रोत, जनपदवधूलोचनैः = ग्रामीण महिलाओं की आँखों से; पीयमानः = आदर के साथ देखा जाता हुआ, सीरोत्कषणसुरभि = हल चलने के कारण जहां से भीनी सुगन्ध निकल रही है (ऐसे) मालक्षेत्रम् = माल नामक क्षेत्र पर (पठार पर), सद्यः = तुरत ही, आरुह्य = चढ़कर अर्थात् बरसकर, किञ्चित्-पश्चात् = कुछ देर बाद भूयः = फिर, लघुगतिः (सन्) = तेज गति वाला होकर, उत्तरेण एव = उत्तर दिशा की ओर ही, व्रज = जाना ।

हिन्दी—हे मेघ ! खेती का परिणाम (उपज) तुम्हारे अधीन है, इसलिए रास्ते के कटाक्ष विक्षेपादि से अपरिचित भोली-भाली ग्रामीण स्त्रियों की आँखों से आदरपूर्वक (सस्नेह) देखे जाते हुए तुम, जहाँ तुरत हल चलाया गया है ऐसे "माल" नामक पठारी भाग पर बरसकर उसे सुगन्धित बना कर कुछ समय के बाद फिर तेज गति से उत्तर मार्ग से ही चले जाना ।

समासः—भ्रुवः विलासः = भ्रूविलासः (ष० तत्०) तेभ्यः अनभिज्ञैः = भ्रूविलासानभिज्ञैः (ष० तत्०) । प्रीत्या स्निग्धैः = प्रीतिस्निग्धैः (तृ० तत्०) । जनपदस्य वधूः = जनपदवधूः तासां लोचनैः (ष० तत्०) । सीरैः उत्कषणम्—सीरोत्कषणम् (तृ० तत्०) तेन सुरभि यथा स्यात् तथा क्रियाविशेषणम् ।

कोशः—अधीनो निघ्न आयत्तः, इत्यमरः । नीवृज्जनपदो देशः, इत्यमरः । लाङ्गलं हलम्, गोदारणञ्च सीरोंऽधः, इत्यमरः । सुरभिर्घाणतर्पणः, इत्यमरः । केदारः क्षेत्रमस्यतु, इत्यमरः । लघुक्षिप्रमरं द्रुतम्, इत्यमरः ।

भावार्थः—हे मेघ ! कृषेः फलं सस्यादिकं त्वदधीनमत एव स्वाभाविक-स्नेह-स्नपितैः भ्रूविकारप्रदर्शनादक्षैः ग्राम्यवधूभिः सादरमवलोक्यमानस्त्वं लाङ्गलोत्कर्षणेन सुगन्धियुक्तं मालनामकमुन्नतं प्रदेशं वृष्टया सनाधीकृत्य कियत्कालानन्तरं द्रुतगत्या पुनरुत्तरेणैव मार्गेण गच्छ ।

टिप्पणीत्वय्यायत्तम्—यहाँ अधिकार विवक्षा में "युष्मद्" शब्द से सप्तमी हुई है । "आ" (ङ्) उपसर्गपूर्वक "गम्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके आयत्तम् यह रूप बनता है । उत्तरेण—यहाँ "प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्" से तृतीया हुई है ॥ १६ ॥