मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

४८ मेघदूतम्

आमों से घिरे हुए पार्श्व भागवाला देवदम्पतियों के देखने योग्य अवश्य बन जायेगा, जैसा कि बीच में काला और शेष विस्तृत भाग में पीला-सा पृथ्वी का स्तन हो ।

समासः— स्निग्धाया वेणी तस्याः सदृशः वर्णः यस्य सः स्निग्धवेणीसवर्णः तस्मिन् (बहुव्रीहिः) । काननेषु भवाः आम्राः काननाम्राः ( मध्यमपदलोपी ) तैः । परिणतैः फलैः द्योतन्ते तैः (तृ० तत्० ) । छन्नांः उपान्ताः यस्य सः छन्नोपान्तः (बहुव्रीहि) । शेषे विस्तारे पाण्डुः शेषविस्तारपाण्डुः (स० त०) ।

कोशः— पक्वं परिणतम्, इत्यमरः । कृष्णे नीलाऽसित-श्यामः, इत्यमरः । चिक्कणं मसृणं स्निग्धम्, इत्यमरः । वेणी तु केशबन्धे जलस्रुतौ, इति यादवः । हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः, इत्यमरः । मिथुनं तु द्वयो राशिभेदे स्त्रीपुंस-युग्मके, इति मेदिनी ।

टिप्पणी— छन्नः—'छद्' इस धातु से क्त प्रत्यय करके छन्न इस तरह का रूप बनता है । स्निग्धा—'स्निह्' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके स्निग्धा यह रूप बनता है । **सवर्णः—**समानो वर्णः सवर्णः यहाँ 'ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभि' इत्यादि सूत्र से समान के स्थान पर 'स' ऐसा आदेश किया गया है । आरूढः—'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'रुह्' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके आरूढ ऐसा रूप बनता है । **अमरमिथुन-प्रेक्षणीयाम्—**यहाँ अमरमिथुनानां प्रेक्षणीया ताम् 'कृत्यानां कर्तरि वा' इस सूत्र से विकल्प से 'अमर मिथुन' शब्द से षष्ठी विभक्ति होती है तब षष्ठी समास किया गया है ॥ १८ ॥

स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधुक्तकुञ्जे मुहूर्तं
तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः ।
रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां
भक्तिच्छेदैरिव विरचिता भूतिमङ्गे गजस्य ॥ १९ ॥

अन्वयः—( हे मेघ ! ) वनचरवधूभुक्तकुञ्जे, तस्मिन् मुहूर्तं स्थित्वा,