मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः ५१

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधि कुरु ॥

**अलङ्कार—**यहाँ समासोक्ति एवं श्रौती उपमा के अङ्गाङ्गिभाव से रहने के कारण संकर अलङ्कार है ॥ १९ ॥

तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं वान्तवृष्टि-
र्जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः ।
अन्तःसारं घन ! तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां
रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥ २० ॥

**अन्वयः—**हे घन ! वान्तवृष्टिः तिक्तैः वनगजमदैः वासितम् जम्बूकुञ्ज-प्रतिहतरयम् तस्याः तोयम् आदाय गच्छेः । अन्तःसारम् त्वाम् अनिलः तुलयितुं न शक्ष्यति हि रिक्तः सर्वः लघुः भवति पूर्णता गौरवाय ।

**व्याख्या—**हे घन ! हे जलद ! वान्तवृष्टिः = उद्गीर्णवर्षः, (सन्) तिक्तैः = कटुभिः तिक्तरसान्वितैश्चेत्यर्थः, वनगजमदैः = काननहस्तिदानवारिभिः, वासितम् = सुगन्धितम्, जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम् = जाम्बवनिकुञ्जप्रतिबद्धजवम् = तस्याः = नर्मदायाः, तोयम् = जलम्; आदाय = नीत्वाः, गच्छेः = व्रज । अन्तः-सारम् = अन्तःस्थितत्वम् बलमिति यावत् जलपरिपूर्णमितिभावः । त्वाम् = मेघम्, अनिलः = वायुः, तुलयितुम् = मापयितुम्; न शक्ष्यति = न समर्थो भविष्यति, हि = निश्चयेन, रिक्तः = निःसारः शून्य इत्यर्थः, सर्वः = सकलः, लघुः = न्यूनः, हेय इति भावः, भवति = वर्तते, पूर्णता = सारवत्ता, गौरवाय = गरिम्णे भवति ।

**शब्दार्थः—**हे मेघ ! वान्तवृष्टिः = जल बरसाये हुए, तिक्तैः = सुगन्धित वनगजमदैः = जंगली हाथियों के मदजल से, वासितम् = सुगन्धित, जम्बूकुञ्ज-प्रतिहतरयम् = जामुन के निकुञ्ज से रोके हुए वेगवाले, तोयम् = जल को, आदाय = लेकर, गच्छेः = जाना । अन्तःसारम् = भीतर से शक्तिशाली, त्वाम् = तुझ को, अनिलः = वायु, तुलयितुम् = हिलाने में, न शक्ष्यति = समर्थ नहीं