मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 89, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें५० मेघदूतम्
प्रान्त में विस्तृत नर्मदा नदी को, हाथी के शरीर में, रचना-विशेष के माध्यम से बनायी गयी शृङ्गार-रेखा की तरह देखोगे ।
समासः - वने चरन्तीति वनचराः ( उपपद तत्० ) तेषां वध्वः, ताभिः भुक्ताः कुञ्जाः यस्मिन्, तस्मिन् ( बहुव्रीहि )। तोयस्य उत्सर्गः = तोयोत्सर्गः ( ष० तत्० ) तेन द्रुततरगतिः = तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः ( तृ० तत् ) द्रुततरा गतिर्यस्य स द्रुततरगतिः ( बहुव्रीहिः ) । तस्मात्परं = तत्परम् ( सुप्सुपेति-समासः ) । उपलेन विषमः उपलविषमः तस्मिन् ( तृ० तत्० ) । विन्ध्यस्य-पादे विन्ध्यपादे ( ष० तत्० )।
कोशः - निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादि पिहितोदरे, इत्यमरः । मुहूर्त्तमल्पकाले स्याद् घटिका द्वितयेऽपि च, इति शब्दार्णवः । पादाः प्रत्यन्तपर्वतः, इत्यमरः । पादो ब्रध्ने तुरीयांशे शैलप्रत्यन्तपर्वते, इति मेदिनी । रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका, इत्यमरः । भूतिर्मातङ्ग-शृङ्गारे जातौ भस्मनि सम्पदि, इति विश्वः ।
टिप्पणी - वनचरवधूभुक्त० — यहाँ वन उपपदपूर्वक गत्यर्थक "चर्" धातु से "उपपदमतिङ्" इस सूत्र से समास करके "चरेष्टः" इस सूत्र से "ट" प्रत्यय करके "वनचर" शब्द बनाया जाता है । "तत्पुरुषे कृति बहुलम्" से वैकल्पिक अलुक् समास करके "वनेचर" ऐसा रूप भी बनता है । द्रुततर-गतिः - अतिशयेन द्रुता = द्रुततरा तथा भूता गतिर्यस्य स द्रुततरगतिः । यहाँ "द्रुता" शब्द से "द्विवचन-विभज्योपपदे तरबीयसुनौ" इस सूत्र से "तरप्" प्रत्यय किया गया है एवं स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके "द्रुततरा" यह रूप निष्पन्न होता है । विन्ध्य पर्वत भी सात कुल पर्वतों में से एक हैं, जैसे—
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥
नर्मदा भी सात पूज्य नदियों में एक है । जैसा कि स्नान के समय लोग बोला करते हैं—