भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 97, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 97
५८मेघदूतम्

पाङ्गैः = मयूरैः, केकाः = मयूरवाणीः, स्वागतीकृत्य = स्वागतवचनं विधाय, प्रत्युद्गातः = प्रत्युद्गतः सन्, भवान् = मेघः, कथमपि = यथाकथञ्चित्, आशु = त्वरितम्, गन्तुम् = प्रयातुम्, व्यवस्येत् = प्रयत्नं कुर्यात् ।

शब्दार्थः—हे सखे = हे मित्र, मत्प्रियार्थम् = मेरी प्रिया के पास, अथवा मेरा सन्देश पहुँचाने के लिए, यियासोः = जाने की इच्छा वाले, अपि = भी, ते = तुम्हारा, ककुभसुरभौ = कुटज पुष्प के सुगन्ध से सुगन्धित, पर्वते-पर्वते = प्रत्येक पर्वत पर, कालक्षेपम् = समय के विलम्ब की, उत्पश्यामि = सम्भावना करता हूँ । सजलनयनैः = आनन्दाश्रुओं से परिपूर्ण नेत्रों वाले, शुक्लापाङ्गैः = भौरों द्वारा, केकाः = उनकी वाणी को, स्वागतीकृत्य = स्वागत वचन बनाकर, प्रत्युद्गातः = अगवानी किया जाता हुआ, भवान् = आप (मेघ), कथमपि = किसी तरह, आशु = शीघ्र, गन्तुम् = जाने का, (आगे बढ़ने का) व्यवस्येत् = प्रयत्न कीजियेगा ।

भावार्थः—हे सखे, मद्वल्लभासमीपं किंवा मत्सन्देशार्थं गन्तुमिच्छोरपि भवतः कुटजपुष्पपरिमलसुवासिते प्रत्यद्रौ समयविलम्बमनुमीये । तथापि आनन्दाश्रुपूरितैः मयूरैः केकया स्वागतं प्राप्य प्रत्युद्गतो भवान् ततः यथा कथञ्चित् शीघ्र गन्तुमुद्युञ्जीत ।

हिन्दी—हे मित्र ! मेरी प्रिया के पास (या मेरे सन्देश पहुँचाने के लिए) शीघ्र जाने की इच्छा रहने पर भी, कुटज पुष्पों से सुगंधित प्रत्येक पर्वत पर तुम्हारे समय-क्षेप का अनुमान मैं कर रहा हूँ । (फिर भी) आनंदाश्रु से भरे नेत्रों वाले मोर अपनी केका वाणी से तुम्हारा स्वागत करके, तुम्हारी अगवानी करेंगे, तुम भी किसी प्रकार वहाँ से शीघ्र आगे जाने का प्रयत्न करना ।

समासः—मदीया प्रिया मत्प्रिया तस्यै, किंवा मदीयं प्रियम् मत्प्रियम् (नित्यसमासः) । कालस्य क्षेपम् कालक्षेपम् (ष० तत्०) । न स्वागतम् अस्वागतम्, (नञ्०) अस्वागतं स्वागतं सम्पद्यमानं कृत्वा इति स्वागतीकृत्य ।

कोशः—अथ मित्रं सखा सुहृत्, इत्यमरः । जवोऽथ शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्र मरं द्रुतम्, इत्यमरः । ककुभः कुटजेऽर्जुने, इति शब्दार्णवः । क्षेपो विलम्बे निन्दा-