मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१७८ मीमांसादर्शनम् [ सू० तत्सूत्रावयवव्याख्यानार्थं शब्दादित्यादिभाष्यं व्यवस्थाहेतुप्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे-कुत इति । सत्यपि हेतोः शब्दोक्तत्वे कथं व्यवस्थेत्याशङ्क्य शब्दश्चेति भाष्येण शूर्पगतस्यैवान्नकरण- त्वस्य हेतुत्वाभिधानादिति परिहृतम् । तदुपपादयितुमाह-सोऽपि चेति । शूर्पगतस्यैवान्न- करणत्वस्य हेतुत्वं शब्देनोक्तम् । इत्येतदेव कथमवगम्यत इत्याशङ्क्य तद्धि निर्दिश्यत इत्यादिभाष्यकृतोक्तं तस्याभि- प्रायमाह-शूर्पे चेति । अनेन च निर्दिश्यत इति प्रतिज्ञाभिप्रायं व्याख्यातम् । प्रकृतशूर्प- निर्देशकसर्वनामपरया तृतीयया तद्गतस्यैवान्नकरणत्वस्याभिधानात्तस्यैव हिशब्देन हेतुत्व- मुच्यते इत्येवं च तद्भाष्यं व्याख्येयमिति दर्शयितुमाह - सन्निधेश्चेति । एकपदोपादान- लक्षणा श्रुतिः सन्निधिशब्देनाभिप्रेता । ननु लोके व्याप्यविरोधेन सामान्यरूपस्यैव धूमादेर्हेतुत्वावगमात्तद्दृष्टान्तेनात्रापि तथात्वापत्तेः साध्यधर्मिणा विशेषणमयुक्तमित्याशङ्कयाह-लोकेऽपि चेति । वेदे तु हेत्वन्यथानुपपत्तिकल्प्यस्य दृष्टान्तवाक्यस्य सामान्यव्याप्तिविषयत्वायोगान्न तदनुरोधेन हेतोः सामान्यरूपतापत्तिरित्याह-वेदेति । कीदृशं तर्हि अत्र दृष्टान्तवाक्यं कल्प्यते इत्यत आह - तस्मादिति । शूर्पत्वैकार्थसमवायिनोऽन्नकरणत्वस्यैव हेतुत्वविधायकविधि- वचनद्वाराऽन्नकरणत्वावान्तरसामान्योपलक्षणार्थं शूर्पग्रहणम् । विशेषदृष्टसंज्ञकं चैतदनु मानम् । लोकेऽपि प्रसिद्धमित्याह-तदेतदिति । शब्देऽपि ज्ञाने गमेर्डोरिति गोशब्दव्युत्पत्ति- निमित्तत्वेनोपात्तस्य गमनस्य प्रतिपादेन सास्नादिमता विशेषणदर्शनात्तद्दृष्टान्तेनेहापि व्यवस्थासिद्धिरित्याह-यथा चेति । नन्वेवं तर्हि शूर्पेण जुहोतीत्येतावत्तैव सिद्धेर्हेत्वभिधानानर्थक्यं स्यादत आह— तत्रेति । यथेति । दृष्टान्तभाष्यं व्याचष्टे - यथेति । उपसंहरति - तस्मादिति । प्रत्यय- श्रुतिबलेन पदश्रुतिबाधात्सामान्यमात्रस्य हेतुत्वाभिधानाय सामान्यादिति चेदिति सूत्रा- वयवव्याख्यानार्थमयेति भाष्यं व्याचष्टे - यदि पुनरिति । आनर्थक्यापत्तेः प्रत्ययश्रुति- बाधायाव्यवस्था विधीनां स्यादिति सूत्रावयवव्याख्यानार्थमव्यवस्थेति भाष्यं व्याचष्टे- तत इति । हेत्वनभिधानेऽपि हिशब्दानर्थक्यापत्तिशङ्कानिराकरणार्थमस्मत्पक्षे पुनरिति भाष्यं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । तस्मादित्यपसंहारभाष्यमसमर्थशूर्पव्यावृत्त्यर्थं हेत्वभिधानो- पपत्तेरयुक्तमाशङ्क्य व्याचष्टे - तस्मादिति । अभ्युपेत्यवादमात्रमेतत् । वस्तुगत्या शूर्प- स्यापि मुख्यान्नकरणत्वाभावाद्विधौ च लक्षणाद्योगाद्धेतुत्वानुपपत्तिरिति भावः ॥ ३० ॥ इति न्यायसुधायां तृतीयं हेतुवन्निगदाधिकरणम् । भा० प्र०-इस सूत्र के द्वारा सिद्धान्ती ने "तुष्यतु दुर्जनः" इसी न्याय का अव- लम्बन कर शूर्प वाक्य को हेतु-विधित्व मानकर ही कहा है कि इसको हेतुविधि मानने पर भी शूर्प से अतिरिक्त किसी वस्तु में होम-साधनता विवक्षित नहीं होती