मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१९६ मीमांसादर्शनम् [ सू० श्यत्वेनांश्वाभिधान्या विशेष्टुमशक्यत्वाल्लिङ्गप्राप्त्यवैलक्षण्यादपरिहार्य्यमानर्थक्यमित्या- शङ्क्याह—तेनेति । आशनव्यक्तिभेदेऽप्यंश्वाभिधान्या विशेषणायोगादेकेत्युक्तम् । ऐक्यरूप्येऽपि प्रकरणसंयोगभेदे पिण्डपितृयज्ञबर्हिर्वन्न धर्मान्वयः स्यात्; प्रकरण- संयोगाविशेषेऽपि वा भिन्नापूर्वसंयोगे सति आज्यौषधसान्नाय्यवन्न धर्म्मसाङ्कर्य्यं स्यात् । न त्वेतदुभयमप्यस्ति । प्रकृतान्यपूर्वसंयोगाविशेषादिति प्रकरणेत्युक्तम् । अतो न प्रमाण- मिति भाष्यं यद्युच्चारणमात्रेणेत्यनेन पुनरुक्तमाशङ्क्य तस्योपक्रमगतत्वेन सङ्गत्यर्थत्वाव- धारणादस्य चोपसंहारगतत्वेन प्रयोजनकथनार्थत्वात्परिहरति—प्रयोजनमिति । इह च प्रमाणशब्दप्रोगान्मन्त्रप्रमेय़ार्थान्तरसिद्धिरपि पूर्वपक्षे सूचिता । तथा हि— प्रयाजादिस्मृतिलिङ्गत्वं मन्त्राणां वक्ष्यतेऽत्र यत् । देवताकल्पनं यच्च मान्त्रं तस्माद्यजिश्व यः ॥ मन्त्रवर्णश्च यद्धोतुः पूर्वपानं वदिष्यते । मे देहीत्यात्मवादित्वान्मन्त्राणां याजमानता ॥ करणानामार्त्विजत्वेऽप्यङ्गसाध्यफलस्य यत् । स्वामित्वं क्रियार्थस्य कर्तृत्वं च वक्ष्यते ॥ मन्त्रक्रमानुरोधाच्च ब्राह्मणक्रमबाधनम् । छागस्य नियमो यश्च पशावूहश्च मन्त्रगः ॥ तदर्थपरतायां स्यात्प्रपञ्चैवान्यथा भवेत् । सर्वसाधारणत्वेन विचारस्य प्रयोजनम् ॥ कर्मकालेऽनुसन्धेयो मन्त्रार्थोऽर्थपरत्वतः । इषेत्वादिशु चोच्चार्यं च्छिनद्मीत्यादिपूर्तये ॥ असावित्यादिशब्दस्य स्थाने यद्वादि नाम च । सिद्धान्ते मन्त्रलोपश्च प्रकाश्याभाव इष्यते ॥ यथाग्नानं प्रयोगस्तु केवलोऽर्थादिवक्षणे । यदि त्वर्थपरत्वेऽपि नैतावत् स्यात्प्रयोजनम् ॥ ततो धर्मप्रमाणत्वं मन्त्राणान्नैव सिद्ध्यति । लवनादिस्वरूपस्य प्रकाश्यत्वे हि धर्मता ॥ समीहिताङ्गताभावान्न कथञ्चित्प्रतीयते । अपूर्वसाधनत्वेन यद्यप्येतत्प्रकाशयते ॥ विधिप्राप्तानुवादत्वान्न तथापि प्रमाणता । अपूर्वसाधनत्वाच्च लवनादौ समीहिते ॥ आत्मनोऽङ्गत्वबोधेन मन्त्रः प्रामाण्यमश्नुते । अश्नुतद्रव्ययागादिकल्पनाच्च प्रमाणता ॥ स्फुटैवार्थपरत्वे स्यादिति सर्वमसूसुचन् ॥