मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

२३४ मीमांसादर्शनम् [ सू० दीप्तोऽग्निरिव या लक्ष्यते तव सहचारिणी नित्यमृष्टस्तव वल्लभा सा, तावत्त्व- त्प्रसादेनास्माकमेव । येऽप्यमी पुराणं जलं वृष्टिरूपेण विक्षिपन्त आप इव द्वीपमन्नाद्यानि धारयन्ति तव प्रियसखास्तेऽप्यस्माकमेव स त्वमेवं साधारणद्रव्यः सन्नभरत्वं न केवलं देहि । एकया प्रतिधाऽपिवदितीन्द्रस्यैव स्तुतिः । एकेन प्रयत्नेनापिबत्साकं -- यौगपद्येन, सरांसि-पात्राणि सोमस्य पूर्णानि इन्द्रः काणुका-कामयमानः- कामुकशब्दस्य च्छान्दसो वर्णव्यत्ययः आकारस्तु विभक्त्यादेशः । अथ वा कान्तकानीत्यादयो निरुक्तोक्ताः काणुकाशब्दविकल्पा योजनीयाः । तदेवं सर्वत्र केनचित्प्रकारेणाभियुक्तानामर्थोत्प्रेक्षोपपत्तेः प्रसिद्धतरार्थाभावेऽपि वेदस्य तदभ्युपगमात्सिद्धमर्थवत्त्वम् ॥ ४१ ॥ न्या० सु० - सूत्रव्याख्यानार्थं विद्यमानेऽपीति भाष्यं व्याचष्टे-यस्त्विति । लोकाप्रयुक्त- पदार्थस्य केनापि ज्ञातुमशक्यत्वात्कथं सत्त्वावधारणेत्याशङ्क्य निगमेत्यादिभाष्यकृतोक्तम्, तद्व्याचष्टे-तन्न चेति । अर्थः - सामर्थ्यम्, पदान्तरसामानाधिकरण्याधियोग्यता, प्रकरणम् प्रक्रमः । तयोः सर्वत्र लोकवेदयोरर्थज्ञानोपायत्वं प्रसिद्धम् । सूक्तं देवताज्ञानमव्यक्त- लिङ्गायामृचि देवताज्ञानहेतुत्वेनार्थज्ञानोपायः । आर्षज्ञानस्याहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादावस्मद- र्थज्ञानहेतुत्वेनार्थज्ञानोपायत्वम् । निगमादेरपि प्रसिद्धमेवार्थज्ञानोपायत्वम् । सूक्तदेवतादिस्मर- णाददर्शनाच्चैषामर्थज्ञानोपायत्वं विदुषामभिमतमिति निश्चीयत इत्याह - तेषां हीति । ननु स्वार्थज्ञानस्योपायत्वे भूतांशो नाम ऋषिर्जरामरणनिरासायाश्विनौ तुष्टावेत्येव- मार्षस्योपाख्यानादनित्यसंयोगेऽनित्यत्वं वेदस्यापद्येत, अत आह- यथैवेति । ननु लोपविका- रादीनामुपायमात्रत्वेनापारमार्थिकत्वात्पदानित्यत्वापादकत्वन्न जातम्, आर्षे तु कथमित्या- शङ्कयार्षस्याप्युपायत्वेनाङ्गीकारेण तत्परिहारमाह-तन्नेति । पारमार्थिकत्वेऽपि वा मन्त्रा- णामृषिकृतत्वाभावात्प्रयोगस्य च प्रवाहरूपेण सर्वदा सद्भावान्न वेदानित्यत्वापादकत्व- मित्यह- अथ वेति । ननु वृद्धव्यवहारावगतपदार्थानुसारेणैव मन्त्रार्थवगतिसम्भवान्नास्मदादीनां ऋषिप्रत्य- क्षबलेन मन्त्रार्थप्रतिपत्तिरित्याशङ्कयाह-प्रत्ययेति । आर्षस्मरणादेरदर्शनात् ऋषिसम्प्रदाया- नुसारेणैव मन्त्रार्थतत्त्वावधारणं भवति नान्यथेति भावः । सृण्येव जर्भरी तुर्फरीतू नैतो शेव तुर्फरीपर्फरीका उदन्यजेव जेमना मदेरुता मे जरा- स्वजरं मरायु' इति मन्त्रार्थतत्त्वावधारणायार्षोपाख्यानं दर्शयति - तत्रेति । अस्या ऋचः सूक्तादित्वाभावात् उमा उ नूनं तद्विदशंयेथे इत्यादिनेकादशर्चेन सूक्तेन सृण्येवेत्यादिनो- पमानरूपेणाश्विनौ स्तुतवानिति व्याख्येयम् । भाष्यकारेण च द्विवचनान्तत्वादश्विनोर- भिधानानीत्युक्त्वा मित्रावरुणादिष्वपि द्विवचनोपपत्तेः कथमश्विपरत्वनिर्णय इत्याशङ्का- निराकरणायाश्विनोः काममित्युक्तम् । तद्व्याचष्टे - भूतांश इति । मन्त्रव्याख्यापरतया देव ताभिधानानि चेत्यादिभाष्यं व्याख्यातुमाह - तत्रेति । चत्वारः पादा द्वौ दन्तौ शुण्डा