मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१४४ मीमांसादर्शनम् [ सू० विशेषो दर्शितः, नामधेयानां तु विध्यन्तर्गतत्वेन सिद्धप्रामाण्यानां नामधेयत्वमात्रं प्रामाण्यप्रतिपादनाय नामधेयपादे प्रतिपादयिष्यत इति विवेकः । अथेदानोमिति । भवति विचारणेति सम्बन्धः विध्यर्थवादमन्त्रात्मिकानां स्मृतीनामनिबद्धानां चाचाराणां प्रामाण्यस्य तथाविधवेदमूलकत्वेन वक्तव्यत्वात् तत्प्रामाण्यप्रतिपादनानन्त्यं स्मृत्यादिप्रामाण्यप्रतिपादनस्य युक्तमिति वक्तु मथेत्यु क्तम्, अष्टकादिनामधेयानां तु यागादिनामधेयादिवत् लोकसिद्धानां वेदमूलत्वाभावेन नामधेयत्वविचारानपेक्षत्वात् ततः प्रागेवापेक्षितप्रामाण्यप्रतिपादनानन्तरमारम्भः स्मृत्यादिप्रामाण्यविचारस्य युक्त इति वक्तुमिदानीमित्युक्तम्, न च वाच्यं चोदनैव धर्मे प्रमाणमित्यध्यायप्रतिपाद्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्थितमेव, न च तत्स्मृत्यादिप्रामा- ण्याभावे परावर्तते अतः स्मृत्याचारप्रामाण्यविचारस्य कथध्यायसङ्गतिरिति, यतो धर्मजिज्ञासैव प्रमाणाधीनत्वात् प्रमेयज्ञानस्य यथा वेदप्रामाण्यविचारं प्रयोजयति, तथा स्मृत्यादिप्रामाण्यविचारमपि प्रयोजयेत् यो धर्मः स चोदनालक्षणः इति धर्मोद्देशेन विहितस्य वेदप्रामाण्यस्य यावद्धर्मभावितया स्मृत्याद्यवगतधर्मस्यापि वैदिकत्वसाधनाय वेदमूलत्वेन स्मृत्यादिप्रामाण्यविचारप्रयोगादिति भावः। प्रयोजनं तु विचारस्य स्मृत्याचारसिद्धानां अष्टकावसन्तोत्सवादीनां श्रेयस्साधनतयानुष्ठान- सिद्धिः सम्प्रत्यधिकरणस्य विषयमाह—यत्रेत्यादिना । यस्मिन्नष्टकाः श्रेयस्साधन- त्वादौ उपलभन्ते अद्यतना इत्यर्थः । अथ च तत्रापि स्मरन्ति मन्वादयः—असावष्टकादिपदार्थः एवमितिकर्तव्य- ताक एतस्मै प्रयोजनाय स्वर्गादिरूपाय कर्तव्य इति स्मरन्तीत्यर्थः, स्मृत्युदाहरण- माचारस्याप्युपलक्षणम्, विषयमुक्त्वा विशयमाह—किमिति । असौ श्रेयस्साधन- त्त्वरूपोऽर्थः कर्तव्य एव प्रामाणिक इति यावत्, तदनेन तद्विषयस्मृत्यादिः प्रमाण- मप्रमाणं वेति संशयो दर्शितः, स च महाजनपरिग्रहान्मूलप्रमाणानुपल- म्भाच्च, स्मरन्तीति सामान्यनिर्दिष्टं विषयं नैराकाङ्क्ष्याय विशेषतो दर्शयति— यथेत्यादिना । ननु न मन्वादिग्रन्थोऽत्र विचार्यः, तत्रामाण्याप्रामाण्यविचारो हि वक्तृवग- तार्थविषयो न वेत्येवंरूपस्संभवति, स चात्र मन्वादीनामविप्रलम्भकत्वेऽर्थे बुद्धिस्थे ग्रन्थरचना नान्यथेति असन्देहादेव न समस्ति, तत्कथं मन्वादिवाक्यान्युदाहृता- नीति चेत्, नैष दोषः । यस्मादप्रमाणधीमूलकृता प्रामाण्यशङ्केह निरस्यते, तेन मन्वादिवाक्यप्रामाण्याप्रामाण्यविचारो वाक्यकारणधियोऽर्थनियतानियतहेतुजत्व- विचारः पर्यवसितो भवति, तेन धियः तदर्थचिन्ताविषयत्वेऽपि नावाक्य- स्योदाहरणत्वविरोधः । अत्र पूर्वपक्षमाह—तदुच्यत इत्यादिना । तत्र किं प्रमाणान्तरविषयविषयतया तन्मूलत्वेन । नाद्य इति सूत्रावयवं योजयति—शब्देति । धर्मस्य साध्यस्वभावस्य