मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१५८ : मीमांसादर्शनम् [ १० प्रेतत्वनिवृत्त्या पितृत्वप्राप्त्यर्थात्सपिण्डीकरणात्प्राक् पार्वणस्याविधानेन सपिण्डीकरणा- न्तरभाविपार्वणश्राद्धस्यैत्यादिप्रेतश्राद्धस्यामावास्यापितृयज्ञशब्देनाभिधानम् । मांसभक्षणेऽपि विवेकमाह—तथेति । एतदेव मनुवचनेन द्रढयति—यथाहति । श्राद्धभोजनमांसभक्षणाभ्यां दीक्षितान्नभोजनस्य वैषम्यमाशङ्कते—ननु चेति । निःश्रेयसेन कारणेन प्रयोजनेनेति चतुर्थ्यर्थे तृतीया—निःश्रेयसार्थं नियमयतीत्यर्थः । 'न दीक्षितस्या- श्नीयादि'त्यस्यान्यैवैदिकवच्छ्रुतशब्दसामानाधिकरण्यविकल्पप्रसक्तिरूपपर्युदासकारणाभा- न्निषेधार्थत्वप्रतीत्यविशेषेण स्वरूपभेदेऽप्यर्थकत्वमभिप्रेत्य वाक्यैकत्वाभिधानम् । अन्यत्राव्युत्पादितमप्यवधिद्वयान्यथानुपपत्तेः पर्युदासकारणत्वं न्यायोपेतत्वादिहाङ्गी- कार्यमित्यभिप्रायेण परिहरति—स्यादिति । प्रत्यक्षस्यापि वाक्यद्वयस्याभिन्नार्थत्वं न्याय- कल्पमभिप्रेत्य—कल्पितमित्युक्तम् । कथमवधिद्वयेन भिन्नार्थकत्वकल्पनेत्यपेक्षायामाह— यः पूर्व इति । यः प्रतिषेधः, स क्रीतराजके स्थितो निवृत्तः । कथं निवृत्ततावसीयत इत्यपेक्षिते—पूर्वं इत्युक्तम् । अक्रीतराजकस्येति । क्रयप्राग्भावावगममात्रप्रतिषेधस्योत्तरकालं व्यापाराभाव इत्यर्थः । ततश्च तस्य केवलप्राग्भावित्वेनैकरूपत्वाद्वितीयोऽवधिर्नविकल्पत इत्येकत्वादित्यनेनोक्तम् । यदि ह्यसौ प्रतिषेधो राजक्रयात्प्रागुत्तरकालं च व्याप्रियेत ततस्तस्यैवापदनाद्विषययत्वेनाऽवधिद्वयमवकल्पेत । अतोऽन्यथानुपपत्त्यायंवैदिकादन्यस्य त्रयीगतस्य पर्युदासार्थत्वं कल्पनीयमित्याह - द्वितीयेति । नन्वभोजनविधित्वेऽपि तत्र काल- विशेषाश्रवणात् क्रीते त्वभोजनं नामेति निष्प्रमाणमित्याशङ्क्य—अथान्तरालिक इत्युक्तम् । निषेधेनैव प्राग्वर्जनसिद्धेः पर्युदासानर्थक्याद्राजक्रयाग्नीषोमीयान्तरालकालविशेषवत्त्वमपि निश्चीयत इति भावः । दृष्टान्तं विवृणोति—यथेति । "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामी"ति निर्वापमन्त्रे सवित्रादिपूषशब्दानामसभवेतदेवताप्रकाशनार्थ- त्वायोगादन्यदेवत्यायां विकृतावन्नूहे प्रतिपादिते, किमर्थंस्तर्हि सवित्रादिशब्दप्रयोग इत्याशङ्क्य सवित्रादिशब्दानां यजमानपरत्वात्प्रसवशब्दस्य चानुज्ञार्थत्वाद्यजमानानुज्ञाप्रकाशनार्थत्वे- ऽभिहिते, यजमानबहुत्वे तर्ह्यूहो भविष्यतीत्याशङ्क्य पूर्वानुज्ञातत्वेनेदानीं तत्प्रकाशनार्थं- क्यान्निर्वापस्तुत्यर्थत्वेन तत्प्रकाशनस्य परार्थ्याद्यज्ञपतिशब्दवदनूह इति निगमसिद्धो दृष्टान्तः । ननु निर्वापकालेऽपि यजमानहविर्निर्वप्स्यामीत्याध्वर्युणानुज्ञायां पृष्टायामों निर्वपेति यजमानेनानुज्ञानात्तदनुसन्धानार्थं निर्वापमन्त्रे प्रकाशनं भविष्यतीत्याशङ्का- निरासार्थं—तदानीन्तनेत्युक्तम् । पूर्वमेवानुज्ञातत्वान्न निर्वापस्तुत्यर्थमिति भावः । दार्ष्टान्तिके योजयति—तथेहेति । उभयथापि सम्भवे तर्हि कथं पर्युदासत्वावधारणेत्या- शङ्क्य 'न होतारं वृणीत' इति तद्विकल्पप्रसक्त्यैव पर्युदासत्वावधारणमाह—प्रति- षिद्धेति । क्रयोत्तरकालमर्थप्राप्तदीक्षितान्नभोजनप्रतिषेधे पूर्वं प्रतिषेधगतस्याक्रीतराजकस्येति विशेषणस्यानर्थक्यापत्तेः शास्त्रानुज्ञातप्रतिषेधस्याभ्युपगमनीयत्वाद्विकल्पप्रसक्तिरित्यर्थः ।