मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३४० मीमांसादर्शनम् [ सू० प्रतिदिनं प्रतिदिनं प्रयुज्यमानैर्ऋगादिभिर्यो ब्रह्मयज्ञः तन्निमित्तानि यानि यं यं क्रतुमधीयते तस्य तस्याप्नुयात्फलमिति क्रतुसाध्यानि फलानि क्रत्वधिकृतेभ्यो गृहस्थवानप्रस्थेभ्यो निवृत्तत्वादनधिकृतविषयत्वेनावतिष्ठन्त इत्यर्थः । ब्रह्मयज्ञस्याग्निहोत्रादिवन्नित्यकाम्योभय- रूपत्वाद्यथायोगं व्यवस्था न विरुद्धेत्याशयः । द्वादशवर्षपक्षोऽपि गौतमीयेनैव शीघ्रवेदग्रहणसमर्थविषयेण ग्रहणान्तं वेति पक्षान्तर- स्मरणेन स्वविषयाद्ब्यावर्त्तितत्वान्न सर्वगृहस्थविषय इत्याह-यो वेति । वाशब्दोऽष्टा- चत्वारिंशत्पक्षविषयः । पूर्वपक्षीकृतौ स्वविषयाद्व्यावर्त्तितावित्यर्थः । उपसंहरति - इतीति । भाष्यमङ्गमुपसंहरति-तेनेति । स्वयं द्वेधा सूत्रद्वयं व्याचष्टे - तेनात्रेति । ननु न्यायनिष्ठत्वान्मीमांसायाः प्रयोगनिरूपणमयुक्तमित्याशङ्क्य प्रयोगार्थत्वादाश्रयस्य तत्साम्येऽपि, यत्र प्रयोगवैषम्यम्, तत्र तन्निरूपणीयमित्याह - एतद्धीति । किं प्रतिपाद्यत इत्यपेक्षयामाह- यावदिति । ननूभयोः प्रामाण्ये, कथं नियमेनैकार्थानुष्ठानमित्याशङ्कयाह - व्रीहीति । व्रीहिभिरिष्ट्वा व्रीहिभिरेव यजेत यवेभ्यो यवैरिष्ट्वा यवैरेव यजेत व्रीहिभ्य इत्याग्रयणेऽवधि- व्यवस्थया व्रीहियवव्यवस्थाविधानदग्निहोत्री वै नानादयित्वात्तस्याः पयसा जुहुयादित्येतत्पक्षा- श्रयणाविषयोऽन्ययो यावज्जीवशब्द इति प्रागेवोपपादितम् । श्रुत्या सह तुल्या कक्षा यस्याः सा तथोक्ता । अनुष्ठाननियमे कारणमाह - यानीति । वेदवचनस्य विश्रम्भणीयत्वं वदता स्मृतेर्यथाश्रुतमूलानिश्चयेनाविश्रम्भणीयताऽर्थादुक्ता । कथमस्मिन्नर्थे सूत्रं योज्यमित्याशङ्कयाह - सूत्रार्थोऽपि चेति । यकाररहितः पूर्वपाठः । तत्सहितो द्वितीयः तावच्छब्दाध्याहारे कारणमाह-तदानीन्तनेति । तावत्कालीनव्यवहार- प्रतिपादनार्थत्वाङ्गीकरणे प्रयोजनमाह -ततश्चेति । आशङ्काशब्दो यथाश्रुतमूलानिश्चया- भिप्रायः । मात्रशब्दव्यावर्त्यमाह - यदा त्विति । ननु प्रामाण्यस्य तुल्यत्वेऽपि केनचिद्विशेषेणैकार्थादरे भिन्नशाखागतयोरुदितादिश्रुत्योरपि पठितत्वविशेषेणैकार्थादरापत्तेः एव प्रातरूपोदयम्, व्युषिते, उदिते वेत्याश्वलायनस्य समवि- कल्पाभिधानं विरुद्धयेतेत्याशङ्कते- नन्विति । स्मृतेर्विध्याक्षेपकमन्त्रार्थवादमूलत्वस्यापि सम्भवान् नैकस्यै बहवः सह पतय इत्यर्थवादाक्षिप्तस्य च निषेधविधेर्नेका बहून्पतीन्विन्देतेति श्रुतिनिषेधविध्यनुसारेणाविवक्षितसाहित्यनानेकपतिमात्रनिषेधपरतया व्याख्यानदर्शनादुच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अस्त्वर्ये अश्वदाः सहते सूर्येणेति मन्त्राक्षिप्तस्य चाश्वदानफलविधेर्न केसरिणो ददातीति श्रुतनिषेधानुसारेण साक्षाद्विहिताश्वदानविषयत्वेन व्याख्यानदर्शनात्तन्मू- लानां स्मृतीनां प्रत्यक्षश्रुत्यनुसारेणान्यथाव्याख्यानसम्भवात्प्रत्यक्षमूलादर्शने यथाश्रुतमूलानि- श्चयादनादरो न वैलक्षण्यमात्रमित्यभिप्रायेण परिहरति-सत्यमिति । अभिप्रायं विवृणोति -- अतश्चेति । विप्रलम्भमूलत्वाभावावान्नात्यन्तबाध्यत्वं यथाश्रुतमूलानिश्चयाच्च नात्यन्ततुल्य- तेत्यर्थः । एवं च वदता यथाश्रुतमूलानिश्चयाभिप्रायेणाऽसति ह्यनुमानमिति सूत्रावयवस्य हेतुदर्शनसूत्रस्य च यथाश्रुतमूलत्वनिश्चयानिश्चयरूपविशेषस्यात्यन्तातुल्यत्वहेतोर्दर्शनादित्येवं