मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

७ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ३५९ तस्माद्यत्किंचनप्रमाणकसर्वपदार्थप्राप्त्युत्तरकालापेक्षितसम्बन्धः कालोऽपि नैव सर्वोपसंहारविरोधीति तेषु क्रमकालपरिमाणेष्वदर्शनाद्विरोधस्येत्युच्यते । विरोधो नास्तीतिकथनं यद्वा तेष्वाचमनादिषु क्रियमाणेष्वदर्शनाद्विरोधस्येति सूत्रार्थयोजना । अपि च— शौचयज्ञोपवीतादेर्न स्वतन्त्रपदार्थता । सर्वं ह्यङ्गप्रधानार्थं तेन न व्यवधायकम् ॥ ३०५ अतदङ्गेन हि तुल्यकक्ष्येण व्यवधानं भवति, न सर्वपदार्थेन । वेदं कृत्वा यदा वेदिमकृत्वाऽऽचामति क्षुते । वेदिमेव करोतीति स वक्तुं शक्यते तदा ॥ ३०६ वेदिरेव ह्यनाचम्य कुर्वतो विगुणी भवेत् । तामेव सगुणां कर्तुं शुद्ध्यै न व्यवधास्यते ॥ ३०७ इममेवार्थमभिप्रेत्य भाष्यकारेणोक्तं न चैवंजातीयका अर्थाः पदार्थानां व्यव- धातारो भवन्तीति । इतरथा ह्यङ्गप्रधानार्थत्वेनाश्रीयमाणे शून्यहृदयवचन- मेवैतत्स्यात् । तस्मादाचमनादीनां क्रतुभिः संग्रहे सति । पश्चात्प्राप्तक्रमेयत्ताकालशास्त्रविरोधिता ॥ ३०८ भाष्यकारोक्तोदाहरणाक्षेपः नन्विदं यज्ञोपवीतमुदाहर्तव्यम् । दर्शपूर्णमासदिषु ‘उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते (२-५-११) इति क्रत्वङ्गप्रत्यक्षविधानात् । तथा काठके चानारभ्यवाद- विधिना सर्वयज्ञगतयजनयाजनसम्बन्धः, अध्यापनाध्ययनसम्बन्धश्च श्रूयते । प्रसृतेन वै यज्ञेन देवा स्वर्गं लोकमायन्नप्रसृतेनासुरानपराभावयन् । प्रसृतो ह वै यज्ञोपवीतिनो यज्ञोऽप्रसृतोऽनुपवीतिनो यद्वै किं च ब्राह्मणो यज्ञोपवीत्यधीते यजत एव तत्तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयीत याजयेद्यजेत वा यज्ञस्य प्रसृत्या २-२—इति’ तथाऽऽचमनविधिरपि ‘दक्षिणत उपवीयोपविश्य हस्ताववनिज्य त्रिराचम्य, द्विः परिमृज्य, दर्भाणां महदुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा, प्राङ्मुख उपविश्य, स्वाध्यायम्- धीयीत’ इति । यद्यपि ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयते तथाऽपि वेदोच्चारणसंबन्धात्तद- ङ्गत्वेनापि तावज्जायमानं सर्वयज्ञानां मन्त्रवत्प्रयोगित्वात्तदङ्गं भवति । तथा च “न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति” इति प्राप्ताचमनप्रतिषेधार्थमेवावधार्यते ।