मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४४० मीमांसादर्शनम् [ सू० पुरुषतन्मूलप्रमाणवेदतन्नित्यत्वकल्पनेन गौरवापत्तेरपौरुषेयत्वेन प्रामाण्योपपादनायंतया व्याचष्टे—वेदनेवेति । ननु मशकादिसमाख्या पौरुषेयावगमात्तेषां वेदत्वम्, वेदतुल्यत्वं वा न युक्तमित्या- शङ्कते—ननु चेति । प्रवचनयोगेनापि समाख्योपपत्तेर्न तद्बलेन पौरुषेयत्वसिद्धिरिति परिहरति---नैतेषामिति । वेददृष्टान्तसूचितमर्थं प्रकटयति - माशकादीति । ननु कल्पादि- शब्दानां (चरणशब्दोऽध्येतृपुरुषवाची) चरणविशेषवाचित्वाच्चरणानां चानादित्वात्तन्निमित्त- तादिसमाख्या युक्ता । मशकादिशब्दानां त्वेकपुरुषाभिधायित्वात्तत्समाख्यातग्रन्थनित्यत्वेन युक्तमित्याशङ्कयाह—यथैवेति । मशकादिव्यक्तीनां वेदसाम्नातान्यथानुपपत्त्या नित्यत्वं भविष्यतीत्याशयः । वेदसाम्नातेन मशकादिना समाख्यातस्य ग्रन्थस्य नित्यतेत्यर्थः । ननु न समाख्यामात्रेणैषां पौरुषेयत्वं ब्रूमः, किं तु मशकेनेदं कृतमित्यादिदृढविच्छिन्ना- ध्येतृस्मरणेनेत्याशङ्कयाह—यथा चेति । मशकादीनामृषित्वप्रसिद्धेऋषिगतावित्यस्य धातो- रिरिन्नित्यधिकृत्येगुपधात्किदित्यौणादिके इन्प्रत्यये कृते ऋषिशब्दव्युत्पत्तेर्गमेश्च ज्ञानार्थत्वाद् ऋषिर्दर्शनादिति च स्मरणाद् ऋषिशब्दस्य दर्शननिमित्तत्वप्रतीतेः । करोतेश्चानेकार्थत्वाद्, 'गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञ्' इति स्मृतिपर्यालोचनया वा प्रकथनार्थत्वाद्दर्शनाभिप्रायं कथनाभिप्रायं वा मशकादिकर्तृस्मरणमित्याशयः । एतदेव विवृणोति—तथा हीति । प्रयोक्तृग्रहणं दर्शनमप्युपलक्षयति । नित्यविधिविषयत्वान्यथानुपपत्त्यापि कल्पसूत्राणां नित्यत्वमित्याह—ब्रह्मयज्ञेति । पुराणेतिहासानामप्येतेनैव सामान्येनापौरुषेयत्वाभ्युपगमान्न तैरनैकान्तिकत्वाशङ्केत्याशयः । पुरुषकृतानामित्येनेनार्थशब्दो नित्याभिप्रायो व्यतिरेकमुखेन व्याख्यातः । ऋषिणा दृष्टं प्रोक्तं वेत्यस्मिन्नर्थे तद्धितोपपत्तेः असतश्च दर्शनप्रवचनायोगात्कालानवच्छेदेन सर्वदा सत्त्वप्रतीते- रार्षशब्दस्य नित्यपर्यायत्वसिद्धिः । नन्वर्थवादाद्यभावाद्भेदमद्रारहितत्वेनैषामवेदत्वं प्रतीयत इत्याशङ्कयाह—अरुणेति । प्रत्युत वेदतुल्यतैवाऽवसीयत इति दर्शयितुम्—सर्वथाप्यर्थैक्येत्याद्युक्तम् । आर्षत्वप्रसिद्धयापि तुल्यकल्पत्वं प्रतीयत इत्याह—आर्षमिति । न केवलं न्यायमात्रेण तुल्यकल्पत्वं प्रतीयते, किं तु सूत्रकारवचनादपीत्याह—लाट्येति । सूत्रकाराभ्यामपि ब्राह्मणविहितादप्यार्षंकल्प- विहितगरीयस्त्वमङ्गीकृत्य तत्प्रत्यक्षविहितानां त्वितीदमुक्तमित्यन्वयः । कोऽत्रार्षः कल्पो विवक्षित इत्याकाङ्क्षायाम्—माशकमपेक्ष्येत्युक्तम् । ननु ब्राह्मणस्यापि स्वतःप्रामाण्यात्कथं तस्मात्कल्पगरीयस्त्वमित्याशङ्कय दृढकल्पप्रामाण्यापेक्षयेत्युक्तम् । कल्पप्रामाण्यं निश्चित- मभिप्रेत्यातिशयमात्रं गरीयस्त्वाभिधानमित्याशयः । कात्यायनेनापि कल्पगरीयस्त्वमङ्गीकृतमित्याह—कात्यायनेन वेति । यज्ञविषयाणां ब्राह्मणगतानां स्तोत्रसाधनसामविशेषोपेक्षाणां सामविशेषलक्षणार्थे वाक्यशेषे कर्त्तव्ये यथा 'माशकं मया लक्षणं करिष्यत' इति कात्यायनवचनस्यार्थः । न केवलं प्रतिज्ञामात्रम्, किं तु कृतमपि तथैवेत्याह—तथा चेति । गवामयनिकस्य प्रथमस्याह्नः प्रायणीयसंज्ञकस्याग्निष्टोम-