मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४४४ मीमांसादर्शनम् [ सू० कारणगुणाभावापादकत्वेन वेदप्रामाण्यबाधकत्वादभ्युपगन्तव्यं वेदत्वाभिधानेन नित्यत्वा- भिधानेन वा स्वागमाप्रामाण्यं विमोहाय इत्याशङ्कयाह—यादृशेति । यादृशं परेणोक्तं तादृशमविचार्यैव ये मन्यन्ते यादृशतादृशा-अनिपुणाः । तैरप्यतीन्द्रियविषये पुरुषवचन- प्रामाण्यस्य निराकत्तुं शक्यत्वान्निरुत्तरीकृताः परवाक्यान्यनुकुर्वन्तः स्वागमनित्यत्वमाहु- रित्यन्वयः । ननु चक्षुरादीनामतीन्द्रियार्थग्रहणासामर्थ्येऽपि भावनादेरतीन्द्रियार्थग्रहणसामर्थ्यस्य तैरुपपादितत्वात्कथं निरुत्तरत्वमपोत्याशङ्क्य—वालेत्याद्युक्तम् । अनेन चोपपत्तिवाक्येन स्वागमप्रामाण्यं साधयामोऽनेन वेति यद्यपि हृदयं व्याकुलयन्ति, तथापि प्रक्षीणकुहेतु- वचनजालत्वेन तद्वाक्यानां बालानुकरणवाक्यसदृशत्वान्न स्वपक्षसाधनक्षमताऽस्तीत्यर्थः : ननु नित्यत्वेऽपि वाक्यप्रामाण्यकारणालक्षणगुणाभावात्प्रामाण्यानुपपत्तेः परवाक्यानुकरण- मनर्थकमित्याशङ्क्य—अपौरुषेयत्वेत्युक्तम् । मीमांसकोपपादितस्वतःप्रामाण्यनिराकरणा- शक्तेरित्याशयः । परवाक्यानुकरणे मूर्खवरस्य गोत्रप्रश्नविषयमुत्तरं दृष्टान्तः । कीदृशमुत्तर- मित्यपेक्षायाम्—यदेवेत्युदाहरणम् । ननु शाक्यादीनामागमनित्यत्वोक्तावपसिद्धान्तापत्तिः स्यादित्याशङ्कयाह—अस्मदीयमिति । आगमनित्यत्वप्रतिपादकं यद्भवतां वाक्यम् तदस्म- दीयमिति मीमांसकैर्गदिताः शाक्यादयोऽस्माकमेवैतद्वाक्यं मीमांसकैः श्रुत्वा हृतमिति जल्पन्तीत्यर्थः । कथमेवं ते मिथ्या वदन्तीत्याशङ्क्याह—त्यक्तलज्जश्चिरिति । क्रियाविशेषण- त्वान्नपुंसकनिर्देशः । एवं शाक्यादिग्रन्थेषु वेदत्वनित्यत्वबुद्धेर्जन्मोपपाद्य दूषणमाह—तन्नेति । कथं क्षणिक- वादित्वप्रसिद्धेस्तेषामित्याशङ्कयाह—धर्म इति । केन ग्रन्थेनायं धर्मः शाक्येनोपदिष्ट इत्यपेक्षायां तदीयं ग्रन्थं पठति—क्षणिका इति । सर्वेषां संस्काराणां=संस्कृतानां कृतकानां क्षणिकत्वेनास्थिरत्वात्क्रियाकालं यावत् स्थायित्वाभावान्न क्रियाव्यापारः कुतः सम्भवतीति क्रियापदार्थं निषेधता शाक्येन सर्वस्य संस्कृतस्य कृतकस्यानित्यत्वलक्षणो धर्मोऽभिहित इत्यर्थः । नन्वकृतकानां प्रतिसंख्यानिरोधव्योम्नां शाक्यैनित्यत्वाभ्युपगमात् न्यायेन आगमस्यापि नित्यत्वं तेषामभिमतं भविष्यतीत्याशङ्कयाह—बुद्धीति । मुद्गरप्रहाराद्युत्तर- कालीनस्य घटाद्यभावस्य प्रतिसंख्यानिरोधाख्यस्य, व्योम्नश्चावरणाभावरूपस्यावस्तुत्वात्कृ- तकत्वादिधर्मयोगासम्भवेऽप्यागमस्य वस्तुत्वात्कृतकत्वं क्षणिकत्वं च शाक्यानामभिमतमेवे- त्याशयः । वस्तुत्वं चार्थक्रियाकारित्वलक्षणं बुद्धेर्ग्राहकशक्तियोगाद् बोध्यस्य च ग्राह्यशक्ति- योगानेतरस्येति दर्शयितुम्—बुद्धिर्बोध्यत्वमित्युक्तम् । विशेषतश्च पदाद्यनित्यत्वाभिधाना- दागमनित्यत्वं शाक्यानामनाभिमतमिति ज्ञायतइति तदीयग्रन्थोपन्यासेनैव दर्शयति— तथेति । शब्देनाभिव्यक्तिर्युज्यते सा हीन्द्रियसंस्काराद्वा स्याद्विषयसंस्काराद्वा । द्वेधापि दोषांऽस्ति । कथमित्यपेक्षायां बुद्धेनियमादित्यक्तम् । कश्चिदेव शब्दः केनचिदेव युज्यते इति द्विविधो बुद्धिनियमो दृश्यते । स चेन्द्रियसंस्कारपक्षे गोशब्दामिव्यक्त्यर्थं संस्कृतेन श्रोत्रेण सर्वगतत्वेन तत्समानादेशस्याप्युपलम्भापत्तेः विषयसंस्कारपक्षे क्षुण्णसंस्कृतस्य शब्दस्य