मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४५४ मीमांसादर्शनम् [ सू० ते कल्पा लक्षणार्थानि सूत्राणीति प्रचक्षते । कल्पनाद्धि प्रयोगाणां कल्पोऽनुष्ठानसाधनम् ॥ ५०४ सूत्रं तु सूचनात्तेषां स्वयं कल्पप्रयोजकम् । कल्पाः पठितसिद्धा हि प्रयोगाणां प्रतिक्रतु ॥ ५०५ बौधायनीय-वाराह-माशकादिप्रबन्धवत् । स्वसंज्ञापरिभाषाभिर्युत्सर्गपवादनम् ॥ ५०६ हेतुदृष्टान्तवत्सूत्रं तल्लक्ष्यव्यापि लक्षणम् । आश्वलायनकं सूत्रं¹ वैजवापिकृतं तथा ॥ ५०७ द्राह्मायणीयलाटीयकात्यायनकृतानि च । तत्र सकलप्रत्यक्षवेदप्रतिपाद्यक्रतूपयोगोपनिबन्धनादन्तर्हितविप्रकीर्णानुमेय- प्रायश्रुतिमूलस्मृतिबन्धनेभ्यो महानेव कल्पसूत्राणां विशेषोऽस्तीति, न तत् तद्गतन्यायं व्यवस्थाप्य प्रामाण्यानि विज्ञायन्ते । अप्रामाण्यं स्मृतीनां च यदशब्दतयोदितम् । पूर्वपक्षे न तद्वक्तुं कल्पसूत्रेषु शक्यते ॥ ५०८ प्रत्यक्षवेदशब्दत्वात्तदुक्ता नापशब्दता । न ह्यत्यन्तानृतं वक्तुं शक्यते पूर्वपक्षिणा ॥ ५०९ स्मृत्यधिकरणे चाप्रमाणत्वं मूलानुपपत्त्या पूर्वपक्षेऽभिधाय, सिद्धान्तेऽनुमि- तश्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यं स्थापितम् । एतानि च न तत्रोदाहृतानि, पूर्वपक्षहेत्वसं- भवात् । न चैषामिह प्रामाण्यप्रतिपादनम्² । अतिरिक्तप्रामाण्यापवादप्रतिपादार्ह- त्वादधिकरणस्य । यद्वा भवतु नामैषां तस्मिन्नपि विचारणा । तेषां चात्रापि सर्वेषामिति प्रामाण्यवारणा ॥ ५१० यदि धर्मं प्रति स्मृतीनां प्रामाण्यमभ्युपगम्यते । तथा सति । तासामपि हि वेदत्वे तैर्वा तुल्यप्रमाणता । स्वातन्त्र्याच्छक्यते वक्तुं न तु मूलानुमानतः ॥ ५११ यद्वा प्रयोगशास्त्रत्वमङ्गानामभिधीयते । वेदत्वं वा षडङ्गेऽपि वेदत्वस्मृतिरस्ति हि ॥ ५१२ 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेद इति नामधेयम्, षडङ्गमेके' इत्याङ्गान्यपि वेदशब्दवा- च्यानि स्मर्यन्ते । तस्मात्तान्यपि वेदा³ वा प्रमाणानि स्वतोऽथ वा । प्रतिभान्तीति कर्तव्यमन्यथा प्रतिपादनम् ॥ ५१३ १. वैजावापि पु० पा० । २. क प्रामाण्याप्रति । ३. क. वेदो ।