मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

५४० मीमांसादर्शनम् [ सू०

करणस्य नित्यत्वं भविष्यतीत्याशङ्कते-ननु वेदेति । तद्ग्रन्थस्याध्येतव्यत्वायोगाद् ग्रन्थ- नित्यत्वं कल्पितम् । इह तु श्रुतिसामान्यमात्रेणापि व्याकृतशब्दव्याख्यानोपपत्तेर्न ग्रन्थ- नित्यत्वकल्पने प्रमाणमस्तीति परिहरति-नैतदिति । ननु वैदिक्या वाचः स्वराद्यविप्लु- तरूपेणानिरूपिताकारत्वरूपस्य व्याकृतत्वस्य प्राप्तत्वाद्विध्यानर्थक्यमित्याशङ्क्य, कर्मकाले स्वाध्यायकाले वोच्यमाने-इयमनूदितेत्युक्तम् । श्लोकं व्याचष्टे - अव्याकृताया हीति । अस्य च व्याख्यानम् एकः शब्दः इत्येषापि श्रुतिर्वैदिकस्यैव शब्दस्य स्वराद्यविप्लुतिरूपेण ज्ञानप्रयोगयोर्द्धर्मत्वप्रतिपादनार्थतया व्याख्यातुं शक्येति सूचयितुमाह-तस्याश्चेति । नन्वेकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तः शास्त्रान्वित इत्यत्र शास्त्रशब्दस्य ग्रन्थविषयत्वा- द्व्याकरणग्रन्थस्य वेदविषयत्वप्रतीतेर्नित्यत्वकल्पना भविष्यतीत्याशङ्क्याह-यदपि चेति । प्रशंसांर्थत्वमेवोपपादयति-अहरहरिति । शास्त्रशब्दस्तर्हि कथमत आह -- शास्त्रेति । लोकव्युत्पत्त्या शिक्षणात्मकशासनवाचिना शास्त्रशब्देन ग्रहणाध्ययनकालीनः स्वस्यात्मी- यस्य गुरोरध्यायः शिक्षणार्थः पाठो विवक्षितो ग्रन्थ इत्याशयः । ननु सुप्रयुक्तशब्दस्तर्हि पुनरुक्तः स्यादित्याशङ्क्याह-सम्यगिति । उपनयनम्-आचार्यकर्तृको माणवकसंस्कारः । उपसदन-शुश्रूषे माणवककर्तृके । त्रयं वै तद्ग्रहणाध्ययनकालीनमपि विशिष्टतिकर्तव्यताक- ग्रहणम्, संस्कृतस्य तस्यैव वेदस्य ब्रह्मयज्ञोपयोगित्वादुपन्यस्तम् । ननु तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्द (श० ब्रा० ३-२-१-२४) । इत्येषा श्रुतिर्गव्याद्यपशब्दनिषेधार्थत्वाच्छब्दापशब्दविवेकस्य च व्याकरणधीनत्वाद्व्याकरणापेक्षा भविष्यतीत्याशङ्कयाह-यदपि चेति । कृत्यार्थे तवैकेन्- केन्यत्वन इति कृत्यार्थे छन्दसि तवैप्रत्ययस्मरणात् कृत्यानां च प्रैषातिसर्गाप्राप्तकालेषु कृत्याश्चेति प्रैषार्थत्वस्मरणादप्राप्तप्रेषणस्य च विधित्वात्तद्योगेन निषेधार्थतोक्ता । कथं वैदिकविषयत्वावगतिरपशब्दनिषेधस्येत्यपेक्षायां वैदिकशब्दापेतत्वरूपव्युत्पत्तिसम्भवम्, सुज्ञानत्वं च कारणद्वयमाह-वैदिकाच्चेति । सर्वेभ्यः शब्देभ्योऽपेत इति च व्युत्पत्तिः शब्दस्य अशब्दत्वयोगान्न सम्भवतीत्याह-न चेति । ननु नायमभाववचनोऽपेत्युपसर्गः, किं तु वर्जनवचनः, अतो गव्यादीनां सत्यपि शब्दत्वे, शास्त्रकारैर्वर्जितत्वादपशब्दत्वं भविष्यतीत्याशङ्क्याह-अथापीति । वर्जनेऽर्थे बर्बरादिभाषाशिक्षणस्य स्मृत्या निषिद्ध- त्वाच्छ्रुतौ चापशब्दत्वस्य म्लेच्छितशब्दसामानाधिकरण्येन निर्देशाद् बर्बरादिभाषागतस्य शब्दस्यापशब्दत्वज्ञानादित्यर्थः । म्लेच्छितत्वशब्देन म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचीत्यव्यक्तोच्चा- रणार्थस्य म्लेच्छोऽव्यक्तोच्चारित इत्यर्थो दर्शितः । किं चान्येषामपि बर्बरादिसम्बन्धिना- माचाराणां निषिद्धत्वाच्छब्दप्रयोगरूपस्याप्याचारस्य तत्सम्बन्धिन एव निषेधोऽवसीयत इत्याह-युक्तं चेति । गव्यादीनां तु प्रसिद्धम्लेच्छबर्बरादिसम्बन्धित्वेन, अव्यक्तोच्चारणत्वेन वा म्लेच्छितधातवर्थानुगमाभावादायप्रयुक्तशब्दायतत्वाभावाद्वा नापशब्दतेत्याह-न त्विति । यथावृत्तादार्याचारादपेतत्वात्तदप्रवृत्तमित्युच्यते नैवं गव्यादिष्वार्यप्रयुक्तशब्दापेतत्वमस्ति । तेषामप्यार्यैः प्रयुक्तत्वादिति वैधर्म्यदृष्टान्तार्थम् ।