मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६१४ मीमांसादर्शनम् [ सू० नन्वासां फलश्रुतीनां पर्णमयीन्यायेनार्थवादत्वस्य सम्बन्धग्रन्थेऽभिहितत्वान्न फलसमर्प- कत्वं युक्तमित्याशङ्कयाह — अप्रकरणगतेति । अयमाशयः पारार्थ्ये निर्ज्ञाते फलश्रुतेरर्थवादत्वं भवति प्रकरणाच्च यदाङ्क्ते चक्षुरेव एव भ्रातृव्यस्य अङ्क्त इत्यञ्जनस्य पारार्थ्यं निर्ज्ञातम् । यस्य खादिरः स्त्रुवा भवति छन्दसामेव रसेनानवद्यतीति च क्रत्वर्थव्यभिचारि- स्त्रुवादिद्वारा खादिरत्वादेः । न चात्मज्ञानं प्रकरणगतम्, न चात्मनो द्वारभूतस्यैकान्तिकः स्वाभाविकः क्रतुसम्बन्धोऽस्ति । शरीरसम्बन्धोपाधिकत्वात्कर्तृत्वस्याशरीररूपात्मज्ञाने तदभावादिति । न च संसारिरूपात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे तस्मिन्सति कर्म्मसु प्रवृत्त्ययोगात् । वृहट्टीकायां ननु निःश्रेयसज्ञानात् बन्धहेतोर्न कर्म्मणः । इत्याशङ्क्य— नैकस्मादपि तत् किं तु ज्ञानकर्म्मसमुच्चयादित्युकम् । तद्विरुद्धयेतेत्याशङ्कयाह—न चेति । सत्यपि ज्ञाने नित्यनैमित्तिककर्म्मानुष्ठानं विना पूर्व्वकृतदुरितक्षयायोगादकरणनिमित्तानागतप्रत्यवायपरिहारायोगाच्च तत्फलोपभोगार्थं बन्धप्रसक्तेर्मोक्षायोगात्कर्म्मनाशार्थत्वेन च ( ज्ञानविध्यनुपलब्धेर्ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुनेत्यादिस्मृतेश्चोपचारिकत्वेनोपपत्तेः सम्बन्धग्रन्थे ज्ञानस्य कर्मनाशकत्व- निषेधान्न१ ) ज्ञानस्य मोक्षसाधनतया विधानेन कर्मणो मोक्षसम्बन्धो बाध्यते । न चासंसारिरूपात्मज्ञानपरिपाकात् प्राक्कर्त्तृभोक्तृत्वाभिमानान्निवृत्तौ कर्मसु प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति विधानशब्देन सूचितम् । परिपक्वेन ज्ञानेनात्मनः कर्म्मसम्बन्धः कर्तृत्वं बाध्यते । विधानावस्थायाङ्कर्तृत्वाभिमाननिवृत्तौ नियोज्यत्वासम्भवाद्धिधानानुपपत्तिरित्याशयः। एतदेव विवृणोति — प्रत्याक्षमेति । नन्वेवमपि— 'मोक्षार्थी न प्रवर्त्तत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया ॥' इत्यनेन न्यायेन काम्यनिषिद्धवर्जनात्तत्फलोपभोगार्थं शरीरानुत्पत्तेर्नित्यनैमित्तिका- नुष्ठानाच्च तदकरणनिमित्तप्रत्यवायफलोपभोगार्थं शरीरानुत्पत्तेर्ज्ञानवाक्यानां चौपचारिक- व्याख्यानोपपत्तेः कर्म्मणा ज्ञानं बाध्यताम्, तुल्यबलत्वाद्वा विकल्पोऽस्तु, विरोधपरिहाराय चाङ्गाङ्गीभावः कल्प्यतां न तु निरपेक्षविहितयोः समुच्चयो युक्त इत्याशङ्क्याह—न चेति । अयमाशयः अवान्तरकार्येैक्ये सति बाधो विकल्पो वा स्यात्, इह तु कर्म्मणा पूर्वं- कृतपापनाशावश्यविहिताकरणनिमित्तपापपरिहारप्रयोजनत्वान्निर्गुणात्मज्ञानस्य च तत्त्व- प्रकाशनप्रयोजनत्वान्नावान्तरकार्यैक्यमस्ति । न च बन्धहेतुकर्म्मक्षयान्मोक्षसिद्धेस्तत्त्व- प्रकाशनानर्थक्यं शङ्कयम् । सत्यपि पूर्व्वकृतकर्मक्षये कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानान्निवृत्तौ निर्व्या- १. अयं पा० १ पु० नास्ति ।