मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३० ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ६१९ उत्ताना वहन्तीत्येवं तत्। यदि चानेन वचनेन गोत्वं विधीयते, उत्ताना वहन्ती- त्यनुवादः स्यात्। न चोत्ताना वहन्तः प्रसिद्धाः केचित्। ते नियोगतो विधा- तव्याः। तेषु विधीयमानेषु न शक्यं गोत्वं विधातुम्। भिद्येते हि तथा वाक्यम्। यदि चान्ये वैदिकाः तत उत्तानादीनामर्थो न गम्येत। तत्र नतरां शक्येताऽ- विज्ञातलक्षणं गोत्वं विज्ञातुम्¹। न चोत्तानवहनवचनमप्यनर्थकम्, स्तुत्यर्थेनाऽर्थ- वद्भवष्यतीति। एवं घृतस्य मधुत्वम्, हिरण्यपर्णता च वनस्पतेः। तस्मात्त एव शब्दाः अर्थाश्च॥ यदि² लौकिकाः त एवार्थाः तदा सन्देहः³—किमाकृतिः शब्दार्थः, अथ व्यक्तिरिति। का पुनराकृतिः? का व्यक्तिरिति? द्रव्यगुणकर्मणां सामान्य- मात्रमाकृतिः। असाधारणविशेषा व्यक्तिः। कुतः संशयः। गौरित्युक्ते सामान्यप्रत्ययाद्, व्यक्तौ च क्रियासम्बन्धात्⁴। तदुच्यते व्यक्तिः शब्दार्थ इति। कुतः? प्रयोगचोदनाभावात्। आलम्भन-प्रोक्षण-विशसनादीनां प्रयोग- चोदना आकृत्यर्थे न सम्भवेयुः। यत्रोच्चारणानर्थक्यम्, तत्र व्यक्त्यर्थः। अतोऽन्यत्राऽऽकृतिवचन इति चेत्? उक्तम् 'अन्यायश्चानेकशब्दम्' इति। कथं सामान्यावगतिरिति चेत्? व्यक्तिपदार्थकस्यानकृतिश्छिन्नभूता भविष्यति— य एवमाकृतिकः⁵, स गौरिति⁶। यथा यस्य दण्डोऽस्ति, स दण्डीति। न च दण्डवचनो दण्डिशब्दः, एवमिहापि॥ ३०॥ भा० वि०—विषयसंशयौ दर्शयति—गौरित्येवमादय इति। आदिशब्देन गुणक्रियाशब्दानां आख्यातानां च सङ्ग्रहः येषु जातिव्यक्तिवाच्यत्वसन्देहः तेषा- मेव ह्युदाहरणत्वम्। स च जातिगुणक्रियाशब्देष्वेव, नोपसर्गनिपातयोः। यदृच्छासर्वनामशब्दादिषु चेत्यभिप्रायः। अत्र च गौरश्व इत्यादीनां वाचकत्वेन साधुत्वे निरूपिते तेषामेव वाच्यविशेषनिरूपणमनेन क्रियत इति प्रासङ्गिकतया अवान्तरसङ्गतिं सूचयितुं गौरित्येवमादय इत्युक्तम्। प्रमाणम् ज्ञापका वाचका इति यावत्। एवमाकृत्यधिकरणोयं सन्देहमुपन्यस्य, इदानीं तदुपोद्घाततया विचारान्तरमवतारयति—उच्यत इति। यत एतत् स्वावसरे वक्ष्यतेऽतस्तिष्ठतु। इदं तावत्परीक्ष्यतामित्यर्थः। परीक्षामभिनयति—य एवेति। शब्दाभेदेऽप्यर्थ- भेदाभेदविषयं विचारमाह—यदेत्यादिना। अत्र च व्यपदेशभेदात् प्रत्यभिज्ञानाच्च १ व. विधातुं। २. यदा। ३ ब. संशयः। ४ ब. संभवात्। ५ क. एवमाकृतिः। ६ ब. गौरितियस्यदंडो।