मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६३२ मीमांसादर्शनम् [ सू० न त्वर्थाद्गम्यमानस्य वस्तुत्वस्यापि वाच्यता । धर्मान्तरत्ववृत्तेस्तु१ सत्तायाः कुत एव सा ॥ ९७७ वस्तुशब्दो हि रूढित्वाद् व्यक्तिजात्यन्तराश्रितम् । सामान्यं यद् ब्रवीत्येतद् गम्यतेऽर्थर्गवादिभिः ॥ ९७८ शुद्धाभिधानपक्षस्य दुष्टत्वात्तैर्विशेषितम् । वक्ष्यमाणेन निरासहेतुना अस्य पक्षस्य निराकरणम् महासामान्यमिष्टं चेद्वाच्यं तदपि दुर्लभम् ॥ ९७९ यदेवाऽऽकृतिविशिष्टव्यक्त्यभिधानपक्षे, व्यक्तिविशिष्टाकृतिपक्षे वा निराकरण- कारणम्, तदत्रापि सुलभम्, विशेषणस्य पूर्वतराभिधानप्रसङ्गात् । गोसत्तां चापि गोशब्दो यदि नाम ब्रवीत्ययम् । गोजात्या वा विशिष्टां तां वदेद् व्यक्तिभिरेव वा ॥ ९८० तत्र—गोत्वजातिविशिष्टा चेत्सत्ताऽनेनाभिधीयते । उक्ताद्विशेषणादेव तत्सिद्धेः सा किमुच्यते ॥ ९८१ विशेषणमनभिधाय तद्विशिष्टविशेष्याभिधानासम्भवाद्विशेषणस्य च विशे- ष्येणाऽत्यन्तसम्बन्धात्पूर्वतराभिहितविशेषणभूतगोत्वसम्बन्धादेव सत्तावगमसिद्धेर्न तत्राभिधानशक्तिकल्पनायामर्थापत्तिरप्यन्यथाऽप्युपपद्यमानफलत्वप्रतिहता सती न प्रवर्तते । तथा व्यक्तिविशिष्टसत्ताभिधानेऽप्येष एव निराकरणहेतुः । अनित्यसम्बन्ध- ज्ञानानन्तशब्दशक्तिव्यक्त्यभिधानपूर्वकैकसत्ताभिधानकल्पनायाश्च केवलव्यक्त्य- भिधानपक्षवदनुपपत्तिः । हरिणोक्तस्य दृष्टान्तस्य प्रतिक्षेपः यत्तु अपूर्वदेवतास्वर्गैः सममाहुरिति । तत्राभिधीयते— नैवापूर्वादिशब्दानां सत्ता वाच्येत्यवस्थितम् । विशेषानेव तेऽप्याहुरर्थापत्त्यादिकल्पितान् ॥ ९८२ केचिच्छ्रुतार्थापत्त्या, केचिद्वाक्यशेषवाक्यान्तरपर्युपस्थापितार्थाविशेषवचना एव सन्तोऽत्यन्ताव्यभिचारिस्वार्थद्वारेण२ सत्तापदार्थो व्यभिचरतीति, लक्षणयैव तेभ्यः सत्ताप्रतीतिः । १. धर्मान्तरेति—जात्याख्याद्धर्माद्धर्मान्तरत्वेन—द्वितीयभावविकारत्वेन वर्तमानत्वा- दित्यर्थः । २ क. सत्तां गमयन्तोऽनभिधायकत्वेनावधार्यन्ते न इत्यधिकम् ।