मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६३४ मीमांसादर्शनम् [ सू० नित्यं यथैव शब्दानाम्नातानां प्रयोजने । अर्थप्रत्यायनार्थत्वात्तद्देशेनावधारणा ॥ ९९० एवं सर्वपदार्थानां वाक्यार्थप्रत्ययाङ्गता । यथा सिध्येत्तथा कार्यं तेषां रूपनिरूपणात् ॥ ९९१ आकृतिर्यदि शब्दार्थः कस्य स्युः प्रोक्षणादयः । केन चेज्येत न त्याग आकृतेरुपपद्यते ॥ ९९२ अमूर्ता ह्याकृतिर्नित्या नावघातादिभाजनी¹ । तद्विधिः प्रतिषेधो वा तेनास्या नावकल्पते ॥ ९९३ 'व्रीहीनवहन्ति, पशुं संज्ञपयति, सोममभिषुणोति, पावयति, सोमेन पशुना व्रीहिभिश्च यजते' इति यावन्त एवमादयो विनाशिमूर्तिमद्विषयाः संस्काराः प्रयोजनसिद्ध्यर्था वा तेषां प्रयोगचोदनाया आकृतावभावाद् । व्यक्तौ तु भावात्कार्यप्रधानत्वाच्च पदार्थप्रतीतेः, विध्यधीनत्वाच्च सर्वपुरुषचेष्टानामवश्यं विधिविषयत्वयोग्यवाक्यार्थपूरणसमर्थपदार्थकल्पनमङ्गीकर्तव्यम् । तथा यदपि 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः, न कलञ्जं भक्षयितव्यम्' इत्यादिप्रतिषेध- विधानम्, तदपि प्राप्तिपूर्वकत्वेन² सापेक्षत्वाद् व्यक्तौ च प्राप्तिसम्भवादाकृतेश्चा- नधिकारात्, असत्यां प्राप्तावनर्थक्यमेव स्यात् । तस्माद्येन शब्दार्थेन प्रयोगचोदनां भावो भवति, स एवाभ्युपगन्तुं न्याय्यः न तत्त्वज्ञानमात्रदृष्टसिद्ध्यर्थपदार्थ- कल्पना युक्तेति । स्यादेतत्, व्यक्तिसम्भवत्प्रयोगचोदनासु व्यक्त्यर्थः ततोऽन्यत्राऽऽकृत्यर्थ एव भविष्यतीति । तदसत् । न्यायेन हि स्थितमेकस्य शब्दस्यार्थैक्यम्, अनवस्थित- सम्बन्धानेकादृष्टवाचकशक्तिकल्पनविकल्पदोषप्रसङ्गात् । सम्बद्धानां चार्थाना- मन्यतराभिधानेनैवेतरत्र प्रतिपत्तिसिद्धेः । कथं तर्ह्याकृतिप्रत्यय इति चेदत आह—अविभागात्³ इति । यतस्तु नित्यमेव व्यक्त्याकृत्योरविभागः तस्माद् व्यक्तिरभिहिता सती शक्नोत्येवाऽऽकृतिं गमयितुम् । तदुक्तं तद्भूताधिकरणे ।⁴ यस्य तु पदस्य योऽर्थोऽभिधेयत्वेनाऽऽश्रितः तस्य तत्परिहारासम्भवादवश्यं तत्रस्थस्यैवार्थान्तरं५ लाक्षणिकत्वेनाऽभ्युपगन्तव्यमिति । अपि चाऽऽकृतिपदार्थकस्य व्यक्तिषु साधारणानेकान्तिकत्वान्निर्णयो न स्याद् व्यक्तिपदार्थकस्य पुनरत्यन्तान्त- र्भूताकृतिनिश्चयसिद्धेर्न शब्दव्यापारकल्पनोपपत्तिः । तस्माद् व्यक्तिरेव शब्दार्थः १ क. (टिप्पण्यां) भाजनम् । पा० । २ क. प्राप्तिपूर्वकत्वम् । ३ क. विभागादिति । ४. जै० (१-१-७) । ५. तत्रस्थस्येति तस्मिन्नेवार्थे वर्तमानस्य शब्दस्येत्यर्थः ।