मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३३ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ७०७, पञ्चमी, कथमेतत्स्मृतिपर्यालोचनया श्येनशब्दार्थस्य करणत्वनिषेधः अत आह - कर्म्मणि हीति। नन्वेवमपि प्रत्ययार्थमात्रस्य कर्म्मत्वावगतेर्नोपपदार्थस्य कर्म्मत्वं सिद्ध्येदित्या- शङ्क्याह- यदीति। नन्वेवमप्युपपदस्य किमायातमित्याशङ्क्याह- न चेति। निरुप- पदस्य चिनोतेरग्नौ प्रयोगदर्शनेनान्वाख्यात्वाभावात्प्रसिद्धद्यन्वाख्यानिमित्तत्वाच्च क्विप्प्रत्ययस्मृतेः सोपपदस्यैव चिनोतेरन्वाख्यातवं गम्यतं इत्यर्थः। ननु कर्म्मणीति वाच्यसप्तम्या चिच्छब्दपात्रस्य कर्मवाचित्वावगतेरुपपदस्य कर्म- वाचित्वनियमाभावात् कथं सकलस्यैकार्थत्वमित्याशङ्कयाह - तेनेति। केवलस्य चिनोते- रन्वाख्यानुपपदापेक्षया 'कर्मणि हन' इत्येतत्सूत्रगतस्योपपदविशेषणस्य कर्मशब्दस्यावश्या- नुवर्त्तनीयत्वादुपपदस्यापि कर्मवाचित्वावगतेनं श्येनशब्दस्य कर्मवाचिना चिच्छब्देन सह वैयधिकरण्यमित्यर्थः। उपसंहरति - ततश्चेति । 'तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेने' (पा० सू०) त्यादितृतीयासमासलक्षणाभावादपि न श्येनशब्दार्थः करणमित्याह - यदि वेति। यद्यसौ करणं स्यात्, ततस्तृतीयासमासो वाच्यः। स चानुपपन्नः, लक्षणाभावादित्यर्थः। नन्वश्रुततृतीयाकल्पनं चास्मिन्पक्षे स्यादित्याह- तृतीया चेति । काम्यत्वेन च श्रुताभिः श्येनव्यक्तिभिर्नित्यानामिष्टकानां बाधोऽस्मिन्पक्षे स्यान्न चाबाधपक्षसम्भवो बाधपक्षव्याप्य इत्याह - श्रुतेति। विश्वजिति तत्परत्वान्निषिद्धानुष्ठानं प्रसज्येतेत्याह - सत्यां चेति। अत इत्याशङ्कानिराकरणोपसंहारभाष्यं व्याचष्टे - तेनेति । तथाकृतिकवचनत्वे विकल्प इति पुनरुक्तं भाष्यं चयनमाकृतौ सम्भवतीत्यनेन पुनरुक्तं मासमानं सूत्रार्थोपसंहारार्थत्वेन व्याख्यातुमाह - अतश्चेति । उभयत्रेत्याक्षेपभाष्यस्य तात्पर्यमाह - नैतदिति। व्यतिरेकमुखेन तात्पर्यं तु योगसाध्यं भाष्यकारोक्तं द्रढयितुमन्वय- मुखेन स्वयमुक्तं पर्य्यनुयोगं सामान्येऽपि व्यक्तिपक्षस्य ज्यायस्त्वसिद्ध्यर्थम् - बहुत्वाच्चे- त्युक्तम् । परिहारसाम्यप्रतिपादनार्थं यदप्युच्यत इति भाष्यं व्याचष्टे -- अथेति । परिहार- साम्येऽपि व्यक्तिपक्षस्य ज्यायस्त्वसिद्ध्यर्थं विशेषमाह - युक्ता चेति । व्यक्तेरेव वाचक- रूपत्वेन क्रियायोगसिद्ध्यर्थमनन्वाख्यातोऽपि तृतीयासमासोऽङ्गीकरिष्यत इत्याह - अगत्या चेति । व्यक्तिपक्षेऽन्योऽपि विशेषोऽस्तीत्याह - संख्येति । किं पुनरत्र ज्याय इति काक्वा सूचितमाक्षेपतात्पर्यं व्याचष्टे - तेनेति । आकृतिः शब्दार्थ इति समाधानभाष्यसूचिताः पर्य्यनुयोगपरिहारसाम्येऽप्याकृतिपक्षस्य ज्यायस्त्वसाधिका युक्तीर्वक्तुं स्वरूपतस्तावत् व्याचष्टे इतीति । प्रश्नपूर्वकं युक्तीराह - कुत इति । आद्यां युक्तिं व्याचष्टे - गोशब्दोच्चारणे हीति । गौरित्युक्ते सजातीयव्यक्त्यन्तराव्यवच्छेदेन विजा- तीयव्यक्तिमात्रव्यवच्छेदप्रतीत्या सामान्यप्रतीतेः पूर्वभावमुपपादयितुम् - तदाकारेत्युक्तम् । एवमपि कथं जातिवाचित्वनिश्चयोऽत आह - अतश्चेति । द्वितीयां व्याचष्टे - यदीति । तृतीयां व्याचष्टे - गामिति । ननु व्यक्तिपक्षज्यायस्त्वे युक्तीनामुपन्यस्तत्वात्कथमन्यतरपक्षावधारणेत्याशङ्कय, व्यक्ति- पक्षं दूषयितुं त्रेधा विकल्पयति - व्यक्तीति । सर्वव्यक्त्यभिधानपक्षे तावत्कल्पना गौरव-