मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३३ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ७०९ सर्वत्र प्रयोगनियमाभावादयुक्तमाशङ्क्य यदि व्यक्त्यन्तरेष्वपि सर्वसामान्यविशेषविनि- र्मुक्तत्वं निमित्तीकृत्य, गोशब्दो भवति, ततः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात्सामान्यमेव वाच्यमा- पद्येतेति । यदि सामान्यविशेषविनिर्मुक्तत्वाद् व्यक्त्यन्तरं शब्दप्रवृत्तिविषयः तर्हि सामान्य- रूपमेव तद्व्यक्त्यन्तरं वाच्यं स्यादित्यनेनेवोक्तम् । यदि तु सर्वसामान्यविशेषनिनिर्मुक्तत्व- रूपं सामान्यं निमित्तं न भवति, तदोपलक्षणमात्रस्यानेकेष्व शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वाभावाद् व्यक्त्य- न्तरे वृत्तिरदोषो न भवति, किं तु दोष एव । यदि तु निमित्ताभावेऽपि व्यक्त्यन्तरेषु शब्दो भवति, ततोऽश्वव्यक्तावपि वर्त्तत इत्यनुषङ्गेण, आवृत्त्या वा योजयितुमाह-सिद्धान्तेति । आहेत्याशङ्काभाष्यं व्याचष्टे - नैवमिति । यदीति परिहारभाष्यं व्याचष्टे- यद्येवमिति । सामान्यप्रत्ययश्चेति भाष्यं प्रकृतासङ्गतत्वादपकृष्य यदि व्यक्तिः शब्दार्थः, व्यक्त्यन्तरे न प्रयुज्येतेत्येतस्मादनन्तरं व्याख्येयमित्याह - यस्त्विति । भाष्यकृता त्वेक- निमित्तशून्येऽक्षशब्दास्यानेकत्र प्रयोगेऽक्षत्रयानुगतैकसामान्यप्रत्ययादर्शनादिहाप्येकनिमित्ता- भावे प्रयोगमात्रेणानुगतैकाकारप्रत्ययो न स्यादिति सङ्गतिं मत्वा प्रोक्तम् । एवं तर्हीत्या- शङ्काभाष्यं व्याचष्टे - शक्या तर्हीति । नैवमिति परिहारभाष्यं व्याचष्टे-नैवमपीति । गोत्वमित्याशङ्काभाष्यं व्याचष्टे -- जातेरिति । एवं तर्हीति परिहारभाष्यं गोत्वविशिष्टा व्यक्तिर्गोशब्दवाच्यतया प्रतीयतेत्यस्य सिद्धान्तिनोऽप्यनिष्टत्वादयुक्तमाशङ्कयाकृत्यभिधाना- पादनार्थत्वेन व्याचष्टे -- सत्यमिति । अस्तीत्याशङ्काभाष्यं प्रतिज्ञान्तराख्यनिग्रहस्थानाप- त्तेरयुक्तमाशङ्क्य पूर्वपक्षान्तरपरिहारार्थत्वेन व्याचष्टे - पूर्वपक्षेति । नैतदेवमिति परिहारभाष्यं व्याचष्टे - इतर इति । नन्वक्षादिशब्देष्वनेकार्थप्रत्यय- स्यानेककक्तिकल्पनाहेतुतया क्लृप्तस्येहापि भावादस्त्यनेककक्तिकल्पनायां प्रमाणमित्या- शङ्क्याह - न चेति । परस्परासम्बन्धार्थत्वेनागत्या तत्रानेककक्तिकल्पनासामान्यविशेष- योस्तु परस्परान्वयादेकाभिधानेनेतरप्रतीतिसिद्धेरस्ति गतिरित्याशयः । तदेतदिति भाष्येण शब्दादाकृतिप्रत्ययसन्निधाने व्यक्तिप्रत्ययस्याकृतिप्रत्यय एव हेतुः नशब्द इति कथं निश्चय इत्याशङ्कयान्वय-व्यतिरेकाभ्यां निश्चय उक्तः । तद्व्याचष्टे - अन्वयेति । अनन्तरकरिष्यमाणपक्षान्तरशङ्कोत्थापनार्थं सिद्धान्तमुपसंहरति - तेनेति । ननु भवत्वाकृतिः शब्दार्थः, तथापि व्यक्तिधर्मत्वेन तस्यास्तन्निरपेक्षयाः प्रतीत्ययो- गाद्व्यक्तिविशिष्टैवाकृतिः शब्दार्थो भविष्यतीति पक्षान्तरशङ्कार्थं 'तस्माच्छब्द आकृति-. प्रत्ययस्य निमित्तमित्यन्वयव्यतिरेकसाधितविभागोपसंहारस्य ननु गुणभूतेति चाकृतिविशिष्ट- व्यक्त्यभिधानशङ्कायाश्चनिराकरणस्य च वक्ष्यमाणत्वात्पूर्वोपन्यस्तपक्षापर्यवसानावगतेर्मध्ये पक्षान्तरोपन्यासस्यासङ्गतत्वादयुक्तमाशङ्क्य समर्थयते - साम्प्रतमिति । तस्माच्छब्द इत्यस्य व्यक्तिविशिष्टाकृतिपक्षनिराकरणोपसंहारार्थत्वेनापि व्याख्यातुं शक्यत्वात् । ननु गुणभूतेत्याशङ्कायाश्चोभयसाधारण्योपपत्तेः पक्षान्तरोपन्यासस्यान्यथानुपपत्त्यैव . पूर्वोपन्यस्तपक्षपर्यवसाननिश्चयात्पक्षान्तरोपन्यासावसरोपपत्तिसूचनाथम्-साम्प्रत्युक्तम् । इति साम्प्रतमितीतिकरणोपक्रमो वायं ग्रन्थः । यस्मात्पूर्वोपक्रान्तः पक्षः, समाप्तः तस्मात्साम्प्रतं