मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

७१८ मीमांसादर्शनम् [ सू० न्या० सु०-तस्मादित्युपसंहारभाष्यम् । व्यक्त्यभिधाने निरस्तेऽपि, सम्बन्धाभिधानादिपूर्वपक्षाणामनिरस्तत्वात्परिशेषासिद्धेर- युक्तमाशङ्क्य, समर्थयते एवमिति । 'न क्रिया स्यादिति चेदर्थान्तरे विधानं न द्रव्यमिति- चेदिति सूत्रं प्रथमं वेति चेदिति सूत्रावयवेनाकृत्यभिधानपक्षपरामर्शादाकृतिवाचिताया- मालम्भनादिक्रिया न स्यात्, अन्यं तद्गुणं तद्वयसमालभेतेति चार्थान्तरे आलम्भनविधानं न स्यात् । षड् देया इति च द्रव्याश्रयस्य संख्यालक्षणस्य वाचकः षडिति शब्दो न स्यादिति, पूर्वपक्षसूत्रार्थानुभाषणार्थत्वेनाथ यदुक्तमित्यादिभाष्येण व्याख्याय, तत्परिहारार्थ- त्वेन तदर्थत्वात्प्रयोगस्याविभाग इति सूत्रं व्याख्यातुं सङ्क्षेपेणानुसन्धत्ते - घे त्विति । भाष्यकृतेदं सूत्रं न्यायेन शब्दस्याकृत्यर्थत्वावधारणादालम्भादिक्रियाया द्रव्ये प्रयोगस्या- नुष्ठानस्य षडादिसंख्यायाश्च द्रव्ये प्रकर्ष कत्वेन विशेषकत्वेन योग्यस्यान्वयस्योपाकृतपशुना सैव प्रतिनिहिते द्रव्यान्तरे प्रयोगस्यानुष्ठानस्याविभागो द्रव्यस्याकृत्या सम्बन्धः कारणम् । जातिवाचिनोऽपि शब्दस्य लक्षणया व्यक्तिपरत्वादविरोध इत्याशय इत्येवं व्याख्यातम् ॥ ३४ ॥ न्या० सु० - तत्स्पष्टत्वाद्व्याख्याय स्वयमन्यथा व्याचष्टे - तदर्थत्वादिति । प्रयुज्य- मानक्रियाप्रयोजनत्वेनानिर्दिष्टमप्यपूर्व बुद्धिस्यत्वात्तच्छब्देन परामृश्याऽपूर्वार्थत्वादालम्भना- देराकृतिपक्षेऽपि प्रयोगस्यानुष्ठानस्याविशेष इति व्याख्येयमित्यर्थः । नन्वाकृतिपक्षे तस्या एवापूर्वसाधनत्वावगतिः कथं पक्षद्वये प्रयोगस्य विशेष इत्या- शङ्कयाह - द्रव्यं चेति । यागद्वारा पश्वादेरपूर्वसाधनत्वम्, न चाकृतिर्निष्क्रियत्वात्त्यक्तुं योक्तुं शक्येत्यर्थः । किमर्थं तर्ह्याकृत्यभिधानमत आह-तदभिधानं त्विति । नन्वदृष्टार्थत्वेनैव तर्ह्याकृतेः प्रोक्षणादिवदपूर्वसाधनत्वं भविष्यतीत्याशङ्कय क्रियारूपाया जातेस्तद्द्वारमन्त- रेण।दृष्टसाधनत्वा - प्रतीतेरित्युक्तम् । नन्वाकृतेः साधनत्वाभावे पशुना यजेतेत्यादि- करणनिर्देशो न युज्यत इत्याशङ्कयाह - यदपोति । अनुपात्तस्य द्रव्यस्य क्रियासाधनशक्तेर- नवधारितविशेषस्य चोपादानायोगादाकृत्या च विना द्रव्यविशेषानवधारणाद् द्रव्यविशेषा- वच्छेदकत्वेनैवाकृतेः करणत्वम्, न साक्षादित्यर्थः । अत्रादिसूत्रं योजयति - तेनेति । न द्रव्यमित्यनुभाषणसूत्रगतेन द्रव्यशब्देन बुद्धिस्थं द्रव्यं तच्छब्देन परामृश्यत इति भावः । प्रयोगस्याविभाग इति सूत्रावयवव्याख्यानार्थं 'द्रव्ये वे'त्युक्तम्, तमेवावतारणपूर्वकं व्याख्यातार्थे योजयति- तदाहेति । आकृतिपक्षेऽपि प्रयोगस्याविशेष इत्येवमेव वात्राप्यपूर्वार्थत्वादिति पूर्वव्याख्याभवदुत्तरात्रयवो योज्य इत्याह - अथ वेति । व्यक्त्या- कृत्योस्त्वभेदविवक्षायां भेदानामेव वायं प्रत्येकं सर्वेषां वाचक इति पूर्वप्रस्थानोक्तन्यायेन पक्षद्वयेऽपि व्यक्त्यभिधानाविशेषात्स्वरूपेणैवासौ वाच्या, जात्यात्मना वेत्येतावन्मात्रस्य विचारार्थत्वात्सिद्धान्तेऽपि क्रियाद्युपपत्तेस्तुल्यत्वाद्यदि परं जात्यात्मना व्यक्त्यभिधानपक्षे निर्धारितविशेषव्यक्त्युपादानासम्भवात् क्रियाद्यनुपपत्तिर्वाच्या । तच्च स्वरूपेणाप्येकव्यक्त्या-