भारतकोश
मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya

महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी द्वारा

स्रोत: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished804 पृष्ठ

पृष्ठ 773, कुल 804 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 773

३४-३५ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ७१९ मिधाने तदुत्पत्तेः प्रागुत्तरकालं च क्रियानुपपत्तेः सर्वव्यक्त्यभिधाने च सर्वोपादानशक्तेः कदाचिदपि क्रियानुष्ठानासम्भवेनानिर्धारितविशेषव्यक्त्यभिधानस्यावश्याङ्गीकार्यत्वा- तुल्यमित्येतदर्थप्रतिपादनाय अन्यथासूत्रं व्याचष्टे—यद्वेति । द्रव्यशब्दवाच्याया व्यक्तेरुभय- रूपत्वेऽपि व्यावॄत्ताकारतात्र व्यक्तिरूपशब्देनाभिमता । पक्षविकल्पार्थी कदाचिच्छब्दौ । अस्मिन्नपि व्याख्याने पूर्वप्रकृतद्रव्यपरामर्शिनं तच्छब्दमभिप्रेत्यानुवृत्तव्यावृत्तोभयरूपवद- निर्धारितविशेषद्रव्यार्थत्वाच्छब्दस्य पूर्वपक्षेऽपि प्रयोगस्यानुष्ठानस्य निर्द्धारितविशेषव्यक्ति- विषयत्वायोगान्न विभागो व्यादृश्यतेति योजयितुम्—शब्दस्येत्युक्तम् । यद्वा जातिश्च व्यक्तिश्च तामस एवार्थ इत्येवं तदर्थत्वादिति सूत्रावयवेनैव जाति- व्यक्त्योरत्यन्तभेदाभावोऽभिधीयते । ततश्चाकृतौ विहितस्यालम्भादिप्रयोगस्य विभागो निष्कृष्टाकृतिविषयता नास्तीति न क्रियानुपपत्त्यादिदोषापत्तिरिति चतुर्थी व्याख्यामाह— जातेरिति । भेदेऽपि आकृतिव्यक्त्या न क्रिया स्यादित्यनुभाषणसूत्रनिर्दिष्टां क्रियां तच्छब्देन परामृश्याप्याकृतानवच्छिन्नव्यक्त्युपादानाभावेन आकृतिनिरपेक्षयां व्यक्त्या साधनत्वा- योगेन उभयोरन्योन्यापेक्षयोर्यागापूर्वसाधनत्वावसायात्साधनत्वापेक्षायाः शक्तेरपि साधन- शक्तत्वाच्च । धर्म्माणां कर्मसम्बन्धे च शेषिसाहित्यस्याविवक्षितत्वेनैकत्रापि कृतानामुप- कारकत्वोपपत्तेरपूर्वसाधनव्रीहिष्विव विहितानां धर्माणं यवेष्वाकृतावपि विहितानां व्यक्तावनुष्ठानोपपत्तेर्व्यक्त्याकृत्योर्द्वयोर्यागापूर्वार्थत्वाच्चाकृतौ विहितस्यालम्भादिप्रयोगस्य व्यक्तिविषयत्वाद्विभागो भेदो नास्तीति नाकृत्यभिधानपक्षे क्रियानुपपत्तिरितिसूत्रं व्याख्येय- मित्याह—यद्वेति । तस्मादित्यपसंहारभाष्यं व्याचष्टे--तस्मादिति । सास्नाद्येकार्थसम्बन्धि- गोत्वमात्रस्य वाचकः गोशब्द इति विज्ञातमन्वयव्यतिरेकिगमित्यनेन न्यायेनान्वयव्यतिरेक- बलेनैवाकृत्यभिधानस्याविचारितसिद्धत्वात्प्रयोगचोदनाद्यनुपपत्तेस्तदसम्भवाच्छङ्कामात्रां निरा- कत्तुमेतदधिकरणमिति सूचयितुम्--आकृतिपक्षेऽपीत्युक्तम् ।।३५।। ।। इति श्रीमत्त्रिकाण्डमीमांसामण्डनप्रतिवसन्तसोमयाजिभट्टमाधवात्मजभट्टसोमेश्वर- विरचितायां तन्त्रवार्त्तिकटीकायां सर्वानवद्यकारिण्यां न्यायसुधाख्यायां प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ।। भा० प्र०--जाति के अभिधेय होने पर जिन दोषों की सम्भावना "प्रयोगचोदना- भावात्" "अन्यदर्शनात्" एवं "अद्रव्यशब्दात्" इन तीन सूत्रों से प्रदर्शित की है; उसी की आशङ्का से यह कहा गया है । कारण, सिद्धान्ती इसका समाधान नहीं करते हैं वरन्, इसका उल्लेख मात्र किया जाता है । "क्रिया" = प्रोक्षणादिक्रिया, "न स्यात्"= नहीं हो सकती है, "इति चेत्" = यदि यह कहा जाय कि, "अर्थान्तरे विधानम्" = अन्य अर्थ का विधान अर्थात् नष्ट द्रव्य के स्थान में अन्य द्रव्य के स्थान पर अन्य द्रव्य का विधान नहीं हो सकता है।