मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 118, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः ३१
सूत्र०---[सकोपम् ।] आः दासीए पुत्ता चुण्णबुड्ढा ! कदा णु क्खु तुमं कुविदेण रण्णा पालएण णवबहूकेसकलावं विअ सुअन्धं कपिज्जन्तं (बज्झन्तं) पेक्खिस्सम् । (आः दास्याः पुत्र चूर्णवृद्ध ! कदा नु खलु त्वां कुपितेन राज्ञा पालकेन नववधूकेशकलापमिव सुगन्धं छेद्यमानं ( वध्यमानं ) प्रेक्षिष्ये ! )
नटी---पसीददु पसीददु अज्जो ? णं अज्जस्स ज्जेव पारलोइओ अअं उववासो अणुचिट्ठीअदि । (प्रसीदतु प्रसीदतु आर्यः। ननु आर्यस्यैव पारलौकिकः अयमुपवासः अनुष्ठीयते ।) [ इति पादयोः पतति । ]
सूत्रधार---[ कोप के साथ ] अरे दासी के बच्चे चूर्णवृद्ध ! क्रुद्ध राजा पालक द्वारा, नववधू के सुगन्धित केशपाश के समान, काटे [ चीरे ] जाते हुये, तुम्हें कब देखूँगा ? [ अर्थात् वह दिन कब आयेगा जब राजा पालक तुम्हें काट रहे होंगे और मैं देख रहा होऊँगा ] ।
नटी---आर्य प्रसन्न हों, प्रसन्न हों, यह पारलौकिक [ परलोक में फल देने वाला ] उपवास आप के लिये ही [ किया जा रहा है, किसी अन्य के लिये नहीं ] । [ इस प्रकार कहकर पैरों पर गिर पड़ती है । ]
टीका---उपदिष्टः=बोधितः, आर्यस्यैव=भवतः एव न ममेत्यर्थः प्रियवयस्येन=प्रियमित्रेण न तु रिपुणेत्यर्थः, चूर्णवृद्धेन=एतन्नामकेन, औषधिचूर्णादीनां विक्रयेण वृद्धिमुपगतेन सार्थकानामकेनेति भावः, सकोपम्=कोपसहितम्, दास्याः पुत्र=दास्याः सुत, गालिदानमिदम्; पालकेन=एतन्नामकेन राज्ञा=नृपेण, नववधूकेशकलापम् इव=नवोढायाः केशसमूहम् इव, छेद्यमानम्=छिन्नं क्रियमाणं कदा=कस्मिन् काले, प्रेक्षिष्ये=अवलोकयिष्ये ? अत्र 'कपिञ्जन्तम्' इत्यस्य 'छेद्यमानम्' वधूपक्षे 'कल्प्यमानम्=संस्कृज्यमानम्, 'वज्जन्तम्' इति पाठे वध्यमानमित्यर्थो बोध्यः । अनेनेदं सूच्यते--शकारेण वसन्तसेनायाः मारणम् तस्याः हत्याया आरोपे चारुदत्तस्य निग्रहः । किञ्च--यथा पालको राजा अतीव निष्ठुरः नववधूकेशकलापानामुच्छेदनेऽपि न किञ्चिद् विचारयति तथैव तव वधेऽपि नैव किञ्चिदपि विचारयिष्यतीति भावः । आर्यस्यैव=भवतः कृते एवायमुपवासः क्रियतेऽतो न क्रोद्धव्यम् ।
विमर्श---आर्यस्यैव प्रियवयस्येन--नटी का आशय यह है कि आप के ही हितचिन्तक मित्र ने मुझे यह 'अभिरूपपति' नामक उपवास बताया है; अतः इसके अनुष्ठान में आप को किसी प्रकार का सन्देह नहीं करना चाहिये । दास्याः पुत्र-- प्राचीन काल में गाली के लिये यह शब्द था । आज कल भी लोकभाषा में ऐसे अनेक शब्द प्रचलित हैं । "पुत्रेऽन्यतरस्याम्" [ पा. सू. ६ । ३ । २२ ] सूत्र से निन्दा अर्थ में षष्ठी का वैकल्पिक अलुक्=लोपाभाव होता है । अतः यहाँ समास है । नव-वधू-केशकलापमिव--केशानां कलापः=समूहः, नवा चासौ वधूश्च--नववधूः