भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 120, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 120

प्रथमोऽङ्कः ३३

(नेपथ्ये)

भोः ! अण्णं बम्हणं उवणितन्तेदु भवं । वाबुदो दाणि अहं ।
( भोः ! अन्यं ब्राह्मणमुपनिमन्त्रयतु भवान् । व्यापृत इदानीमहम् । )


करणायाहूतेन कार्यमस्तीति शेषः । सुस्वादुभोज्यप्रिया ब्राह्मणाः निर्धनस्य गृहे किं मिलिष्यतीति विचार्य निमन्त्रणं नैव स्वीकरिष्यन्तीति भावः । तेन=यदि एतावत्-कार्यमस्ति तदा, अहमपि=सूत्रधारोऽपि, अस्मादृग्जनयोग्यम्=निर्धनमिति भावः, उपनिमन्त्रयामि=उपनिमन्त्रितं करोमि, वर्तमानसामीप्ये भविष्यत्काले लट् बोध्यः, सुसमृद्धायाम्=विपुलवैभवपरिपूर्णायाम्, उज्जयिन्याम्=अवन्त्याम्, अन्वेष्टव्यः=अन्वेषणीयः । अत्र नगर्यां निर्धनो निर्धनगृहे भोक्ता च ब्राह्मणः न सारल्येन लभ्यः । चारुदत्तस्य=एतत्प्रकरणनायकस्य, मित्रम् वयस्यः, मैत्रेयः=एतन्नामको विदूषक इत्यर्थः । चारुदत्तः निर्धनतामुपगतः अतस्तदीये गृहे नित्यं भुञ्जानो मैत्रेयः अद्य मम गृहेऽपि भोक्तुमागन्तुं शक्नोतीति भावः । अशितुम्=भोक्तुम्, अग्रणीः=अग्रेसरः, भवतु=स्यात्, प्रार्थनायां लोट् । 'अग्रणीः' इति कथनेन अन्येपि ब्राह्मणाः भोक्ष्यन्ते इति सूच्यते । 'अग्रे नयती' त्यर्थे "सत्सूद्विषद्रुहद्रुहयुज्विद्भिद-च्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि क्विप्' ( पा० सू० ३।२।६१ ) इत्यनेन क्विपि सर्वा-पहारिलोपे, 'अग्रग्रामाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः' इति णत्वे सिद्ध्यति ।

विमर्श--ब्राह्मणेन उपनिमन्त्रितेन—उपवास का पारण करने के पूर्व ब्राह्मणों को भोजन कराना आवश्यक है । नटी अपनी निर्धनता को देख कर यह कहना चाहती है कि ऐसे ब्राह्मण को भोजन के लिये उपनिमन्त्रित करो, जो स्वीकार कर ले, और समय पर आ जाय । सुसमृद्धायामुज्जयिन्याम् यह उज्जैन नगरी अत्यन्त समृद्ध लोगों से परिपूर्ण है । यहाँ कोई भी निर्धन नहीं दिखाई देता है । अतः मुझ जैसे गरीब के घर भोजन करने वाला ब्राह्मण खोज पाना बहुत कठिन कार्य है । चारुदत्तस्य मित्रं मैत्रेयः--चारुदत्त एक सम्पन्न व्यक्ति था इस समय भाग्यवश निर्धन हो गया है । अतः उसके यहाँ सदा भोजन करनेवाला मैत्रेय ब्राह्मण भूखा रहता होगा । वह मेरे घर भोजन कर सकता है । अतः सूत्रधार उसे ही उपनिमन्त्रित करना चाहता है । अग्रणीर्भवतु--प्रधान ब्राह्मण बन जाइये । इससे अन्य ब्राह्मणों का भी भोजन करना सिद्ध होता है । 'अग्रे नयति' इस अर्थ में √ नी + क्विप्, सर्वापहारी लोप और णत्व करने पर 'अग्रणी' शब्द सिद्ध होता है ।

( पर्दे के पीछे )

अर्थ--अरे ! आप किसी दूसरे ब्राह्मण को उपनिमन्त्रित करें। मैं इस समय [ किसी अन्य कार्य में ] लगा हुआ हूँ ।

३ मृ०