मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

३४ मृच्छकटिकम्

सूत्र०—अज्ज ! सम्पष्णं भोअणं णीसवत्तं अ । अवि अ दक्खिणा कावि दे भविस्सदि । (आर्य ! सम्पन्नं भोजनम्, निःसपत्नञ्च । अपि च, दक्षिणा कापि ते भविष्यति ।)

(पुनर्नेपथ्ये)

भोः ! जं दाणि पढमं ज्जेव पच्चादिट्ठोसि, ता को दाणि दे णिब्बन्धो पदे पदे मं अणुबन्धेदूम् । (भोः ! यदिदानीं प्रथममेव प्रत्यादिष्टोऽसि; तत् क इदानीं ते निर्बन्धः पदे पदे मामनुबन्धुम् ।)

सूत्र०—पच्चादिट्ठोम्हि एदिणा । भोदु, अण्णं बम्हणं उवणिमन्तेमि । (प्रत्यादिष्टोऽस्मि एतेन । भवतु, अन्यं ब्राह्मणमुपनिमन्त्रयामि ।) (इतिनिष्क्रान्तः ।)

[ इति आमुखम् । ]

---

सूत्रधार— श्रीमन् ! अच्छा और प्रतिपक्षी-रहित भोजन है । तथा आपके लिये कुछ दक्षिणा भी होगी ।

**टीका—नेपथ्ये=**अन्तर्जवनिकायाम्, **अहम्=**मैत्रेयः, **इदानीम्=**अस्मिन् काले, **व्यापृतः,=**कार्यान्तरे संलग्नः, **सम्पन्नम्=**उत्कृष्टम्, **निःसपत्नम्=**शत्रुरहितम्, **भोजनम्=**अशनम्, **केचित्तु सम्पन्नमित्यस्य प्रस्तुतमित्यर्थः । दक्षिणा=**भोजनानन्तरं ब्राह्मणेभ्यो देयं द्रव्यम् । एवञ्च सुस्वादु विभाजकरहितं भोजनमेव नैव, अपि तु दक्षिणालाभोऽपि भविष्यति । तस्मादवश्यमेव मम गृहे भोक्तव्यमिति भावः ।

विमर्श— मैत्रेय अपनी व्यस्तता के कारण भोजन नहीं करना चाहता है—इसी लिये कहता है—व्यापृत इदानीम् । सम्पन्नम् और निःसपत्नम् ये दोनों भोजन के विशेषण हैं । उत्कृष्ट कोटि का स्वादिष्ट भोजन है और आप ही प्रधान ब्राह्मण हैं अतः इसमें किसी दूसरे का हिस्सा भी नहीं होगा। साथ ही दक्षिणा भी मिलेगी । अतः भोजन के लिये तैयार हो जांय । हर दृष्टि से लाभ है ।

( पुनः पर्दे के पीछे )

अर्थ— अरे ! अभी पहले ही अस्वीकार कर दिये गये हो, तो इस समय पद पद पर मुझसे अनुरोध करने का तुम्हारा यह हठ कैसा है ।

सूत्रधार— इसने मुझे अस्वीकृति दे दी है । अच्छा, किसी दूसरे ब्राह्मण को उपनिमन्त्रित करता हूँ । ( ऐसा कहकर निकल जाता है ।)

( इस प्रकार प्रस्तावना समाप्त होती है । )

**टीका—प्रथमम्=**पूर्वम्, **एव=**निश्चितरूपेण, **प्रत्यादिष्टः=**निराकृतः, **असि, इव प्रार्थनाऽस्वीकृतेति भावः, तत्=**तस्मात्, **पदे पदे=**प्रतिपदम्, पुनः पुनरिति वा, **माम्=**मैत्रेयम्, **अनुबन्धुम्,=**अनुरोधुम्, निमन्त्रयितुमिति वा, **ते=**सूत्रधारस्य, **कः=**कीदृशः,