भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 123, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 123

३६ मृच्छकटिकम्

लीहिं छविविअ छविविअ अवणेमि णअरचत्तारवुसहो विअ रोमन्थाअमाणो चिट्ठामि, सो दाणि अहं तस्स दलिद्ददाए जहिं तहिं चरिअ गेहपारावदो विअ आवासणिमित्तं इध आगच्छामि । ( अथवा मयापि मैत्रेयेण परस्य आमन्त्रणकानि भक्षितव्यानि । हा अवस्थे ! तुलयसि । यो नामाहं तत्रभवतः चारुदत्तस्य ऋद्ध्या अहोरात्रं प्रयत्नसिद्धैः उद्गारसुरभिगन्धिभिः मोदकैरेव अशितः अभ्यन्तरचतुःशालद्वारे उपविष्टः मल्लकशत्परिवृतश्चित्रकर इव अङ्गुलीभिः स्पृष्ट्वा-स्पृष्ट्वा अपनयामि, नगरचत्वरवृषभ इव रोमन्थायमानस्तिष्ठामि । स इदानीमहं तस्य दरिद्रतया यस्मिन् तस्मिन् चरित्वा गेहपारावत इव आवासनिमित्तमत्र आगच्छामि ।)


( हाथ में दुपट्टा लिये हुये प्रवेश करके )

अर्थ-मैत्रेय-( अन्य ब्राह्मण को--इत्यादि पूर्वोक्त पढ़कर )

अथवा मुझ मैत्रेय को भी दूसरों के निमन्त्रणों को देखना चाहिये ? [ अथवा दूसरों के निमन्त्रण-सम्बन्धी पदार्थों को खाना चाहिये ? ] अरे भाग्य ! परीक्षा ले रहे हो । जो मैं श्रीमान् चारुदत्त की सम्पन्नता के कारण यत्नपूर्वक बनाये गये, [ खाने के बाद ] उद्गार [ डकार ] में मनोहर सुगन्धवाले लड्डुओं से [ तृप्त ] सन्तुष्ट होता हुआ, भीतरी चतुःशाल [ चौसाल ] के दरवाज़े पर बैठा हुआ, सैकड़ों [ रंगों से भरे हुये ] प्यालों से घिरे हुये चित्रकार के समान [ मैं प्यालों में भरे हुये भोज्य पदार्थों को ] अङ्गुलियों से छू-छू कर दूर हटा देता था [ छोड़ देता था ], नगर के चौराहे [ मध्य ] वाले सांड़ के समान जुगाली करता हुआ बैठा रहता था । वही मैं इस समय उस [ चारुदत्त ] की दरिद्रता के कारण घरेलू ( पालतू ) कबूतर के समान [ भोजन के लिये ] इधर-उधर घूमकर रहने के लिये यहाँ [ चारुदत्त के घर पर ] आ रहा हूँ ।

टीका-प्रावारहस्तः=प्रावारः=उत्तरीयं हस्ते यस्य सः, प्रावृणोति अनेन इति प्रावारः--"वृणोतेराच्छादने" ( पा० सू० ३।३।५४ ) इति करणे घञ्, करधृतोत्तरीयः । मयापि=चारुदत्तस्य मित्रेण मैत्रेयेणापि, परस्य = चारुदत्तभिन्नस्य आमन्त्रणकानि=आमन्त्र्यते=आकाल्यते येभ्यस्तानि, आमन्त्रणप्रस्तुतभोजनार्हद्रव्याणि, अत्र "कृत्यल्युटो बहुलम्" [ पा० सू० ३।३।११३ ] इति बाहुलकात् पञ्चम्यर्थे ल्युटि अनादेशे-आमन्त्रणम्, कुत्सितार्थे कप्रत्यये सिध्यति, भक्षितव्यानि=खादितव्यानि । वस्तुतस्तु अत्र प्रेक्षितव्यानि' इति पाठ उचितः, 'समीहितव्यानि' इत्यर्थः, तेनोपर्युक्तबाहुलकाश्रयणं नापेक्षितम्, निमन्त्रणकशब्दस्य प्रसिद्धार्थेनैव निर्वाहात् । अवस्थे !=भाग्य ! तुलयसि=परीक्षसे; तूलयसि इति पाठे तु तूलं करोषि इत्यर्थे 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच्, लघूकरोषीत्यर्थः । अहम्=मैत्रेयः, तत्रभवतः=सम्माननीयस्य, चारुदत्तस्य=एतन्नामकस्य प्रकरणनायकस्य, ऋद्ध्या=सम्पन्नतया, समृद्ध्या, अहोरात्रम्=अहर्दिवम्, प्रयत्नसिद्धैः=प्रयत्नपूर्वकं निष्पन्नैः, उद्गारः=भोजनन्तरमुर्ध्वगा-