मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 135, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४८ | मृच्छकटिकम्
अपि च--दारिद्र्याद्ध्रियमेति, ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते, परिभवान्निर्वेदमापद्यते । निर्विण्णः शुचमेति, शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामस्पदम् ॥१४॥
चारुदत्तस्य, न=नैव, अस्ति=वर्तते, इति, सत्यम्=तथ्यम् जानीहीति शेषः। हि=यतः, धनानि=वित्तादीनि, भवन्ति=आयान्ति, यान्ति=विनश्यन्ति, च। तदा कस्मात् कारणात् चिन्तयसि-अत आह--जनाः=लोकाः, नष्टधनाश्रयस्य = नष्टः=समाप्तः धनरूपः आश्रयः=अवलम्बनं यस्य सः तस्य, यद्वा धनम् च आश्रयः च=गृहादिकं च-इति धनाश्रयौ, नष्टौ धनाश्रयौ यस्य तस्य धनाश्रयरहितस्येत्यर्थः, मम चारुदत्तस्य अन्यस्य च निर्धनस्येति भावः, सौहृदात्=मित्रत्वात् अपि, यत्, शिथिलीभवन्ति = शैथिल्यमुपगच्छन्ति, विमुखीभवन्तीति भावः, एतत्=पूर्वोक्त-शिथिलीभवनमेव, माम्=चारुदत्तम्, दहति=सन्तापयति ॥ काव्यलिङ्गमलङ्कारः। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १३ ॥
**विमर्श—सत्यम्--**सामान्यतया धनहानि के कारण लोग चिन्तित होने लगते हैं, अपने बारे में उसका खण्डन करते हुये चारुदत्त कहता है कि धननाश के कारण मेरी चिन्ता नहीं हो रही है, क्योंकि धनी होना या निर्धन हो जाना यह सब तो भाग्य का खेल है। मेरी चिन्ता का कारण यह है कि जो लोग धन रहने पर सदैव मित्र बन कर साथ साथ रहा करते थे वे ही, धन नष्ट हो जाने पर मित्रता से भी मुँह मोड़ने लगते हैं, मित्रता भी छोड़ने लगते हैं—यही मेरी चिन्ता का कारण है। नष्टधनाश्रयस्य=धनरूपः आश्रयः धनाश्रयः, नष्टो धनाश्रयः यस्य तस्य—यह विग्रह है अथवा धनं च आश्रयः च=अवलम्बनं गृहादिकञ्च इति धनाश्रयौ, नष्टौ धनाश्रयौ यस्य सः तस्य-यह विग्रह भी सम्भव है। सौहृदात्-शोभनं हृदयं यस्य सः-इस अर्थ में बहुव्रीहि करने पर "सुहृद्-दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः" [पा. सू. ५।४।१५०] से हृदय का हृद् आदेश होने पर सुहृद्=मित्र शब्द सिद्ध होता है। सुहृदः भावः--इस अर्थ में अण् प्रत्यय करने पर "हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च" (पा. सू. ७।३।१९) से उभयपद-वृद्धि होने से 'सौहार्दम्' यह रूप पाणिनि-सम्मत है। परन्तु संस्कृत साहित्य में 'सौहृद' शब्द का प्रचुर प्रयोग देख कर इसमें केवल आदिवृद्धि की ही कल्पना करनी चाहिये। शिथिलीभवन्ति--यहाँ अभूततद्भाव में च्वि प्रत्यय करके रूप बनता है। इसमें काव्यलिङ्ग अलङ्कार और वसन्ततिलका छन्द है ॥१३॥
अन्वयः--(नरः), दारिद्र्यात्, ह्रियम्, एति, ह्रीपरिगतः, तेजसः, प्रभ्रश्यते, निस्तेजाः, परिभूयते, परिभवात्, निर्वेदम्, आपद्यते, निर्विण्णः, शुचम्, एति, शोकपिहितः, बुद्ध्या, परित्यज्यते, निर्बुद्धिः, क्षयम्, एति, अहो, निधनता, सर्वापदाम्, आस्पदम् ॥ १४ ॥