मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 139, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३२ मृच्छकटिकम्
तद्वयस्य ! कृतो मया गृहदेवताभ्यो बलिः । गच्छ, त्वमपि चतुष्पथे मातृभ्यो बलिमुपहर ।
विदू०— ण गमिस्सं । ( न गमिष्यामि । )
चारु०— किमर्थम् ?
विदू— जदो व्वं पूईज्जन्ता वि देवदा ण दे पसीदन्ति ता को गुणो देवेसुं अच्चिदेसुं । ( यत एवं पूज्यमाना अपि देवता न ते प्रसीदन्ति । तत् को गुणो देवेषु अर्चितेषु । )
चारु०— वयस्य ! मा मैवम् । गृहस्थस्य नित्योऽयं विधिः ।
विशेषोक्ति है । इन सभी का परस्पर अङ्गाङ्गिभाव होने से सङ्कर अलङ्कार है । शिखरिणी छन्द है—रसैः रुद्रैश्छिन्ना य-मन-सभला गः शिखरिणी ॥ १५ ॥
अर्थ— इस लिये मित्र ! मैं गृहदेवताओं के लिये बलि [ पूजनादि में अन्ना-दिदान ] दे चुका हूँ । जाओ, तुम भी चौराहे पर मातृदेवियों के लिये बलि अर्पित कर दो ।
विदूषक— नहीं जाऊँगा ।
चारूदत्त— किस लिये ?
विदूषक— क्योंकि इस प्रकार से पूजित होते हुये भी देवता तुम्हारे ऊपर प्रसन्न नहीं होते हैं । तब ( इस लिये ) देवताओं के पूजने पर क्या लाभ ? [ इन देवताओं की पूजा का क्या फल है ? ]
चारूदत्त— नहीं मित्र ! ऐसा मत कहो । गृहस्थ के लिये यह [ देवपूजन ] नित्य-विधि=कर्तव्य है ।
टीका— चतुष्पथे=शृङ्गाटके शृङ्गाटकचतुष्पथे । इति ( अमरकोषः २।१५ ), मातृभ्यः= ब्राह्मीप्रभृतिभ्यः,
ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कौमारी चैव चामुण्डा चर्चिकेत्यष्टमातरः ॥
बलिम्= पूजनोपहारद्रव्यम्, उपहर= समर्पय, यतः= यस्मात् कारणात्, एवम्= अनेन रूपेण, पूज्यमानाः= समभ्यर्च्यमाना अपि, देवताः= देवाः, ते= तवोपरि, न= नैव, प्रसीदन्ति= प्रसन्नाः भूत्वा फलं प्रदर्शयन्ति, तत्= तस्मात्, देवेषु= सुरेषु, अर्चितेषु= पूजितेषु कः= कीदृशः, गुणः= लाभः, फलं वा । एवञ्च व्यर्थं देवपूजनमित्यतोऽहं नैव गमिष्यामीति विदूषकस्याशयः । अयम्= देवपूजनरूपः, विधिः= कर्तव्यम्, नित्यः= अवश्यानुष्ठेयः, अकरणे प्रत्यवायात् ।”
विमर्श— मातृभ्यः— देवमातृकाओं की संख्या के विषय में अलग-अलग उल्लेख हैं कोई सात, कोई आठ और कोई सोलह मानता है । इस विषय में धार्मिक