भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 148, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 148

प्रथमोऽङ्कः ६१

( मम मदनमनङ्गं मन्मथं वर्द्धयन्ती, निशि च शयनके मे निद्रामाक्षिपन्ती । प्रसरसि भयभीता प्रस्खलन्ती, स्खलन्ती, मम वशमनुयाता रावणस्येव कुन्ती ॥२१॥

विटः—वसन्तसेने !

किं त्वं पदैर्मम पदानि विशेषयन्ती व्यालीव यासि पतगेन्द्रभयाभिभूता । वेगादहं प्रविसृतः पवनं निरुन्ध्यां त्वन्निग्रहे तु वरगात्रि ! न मे प्रयत्नः ॥ २२ ॥


भय से घबड़ायी हुई बार-बार लड़खड़ाती हुई ( यद्यपि ) भाग रही हो, (तथापि) उसी प्रकार मेरे वश में आगई हो जिस प्रकार रावण के वश में कुन्ती (आगई थी) अतः अब भागने का प्रयास व्यर्थ है ॥ २१ ॥

**टीका—**मम=शकारस्येत्यर्थः, मदनम्, अनङ्गम, मन्मथम्=कामम्, कामवेग-मित्यर्थः, वर्द्धयन्ती=उद्दीपयन्ती, निशि=निशायाम्, शयनके=शय्यायाम्, अधिकरणे ल्युट् ततः स्वार्थे कः, च=तथा, मम=शकारस्य, निद्राम्,=स्वापम्, आक्षिपन्ती=स्वचिन्तनेनापसारयन्ती, साम्प्रतम्, भयभीता=भयत्रस्ता, भीतेत्येनेनैव निर्वाहे भयशब्दोऽपार्थकः, प्रस्खलन्ती-स्खलन्ती=त्वरिततरगमनेन चरणौ स्खलितौ कुर्वन्ती, प्रसरसि=प्रगच्छसि, तथापि, रावणस्य=लङ्काधिपतेः, वशमायाता, कुन्ती इव=युधिष्ठिरादीनां माता इव, मम=शकारस्य, वशम्=अधीनताम्, अनुयाता=आपतिता असि । 'रावणस्येव कुन्ती' त्यत्र हतोपमा, शास्त्रविरुद्धत्वात् । मालिनीवृत्तम्—न-न-मयययु-तेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ २१ ॥

**विमर्श—**शकार अनर्गल पुनरुक्तियुक्त एवं व्यर्थ की बातें बोलता है । अतः श्लोक असंगत नहीं है । भयभीता —भीता इतना पर्याप्त है, भय शब्द व्यर्थ प्रयुक्त है । रावण त्रेता में हुआ था और कुन्ती द्वापर में । इनका कोई सम्बन्ध नहीं था फिर भी शंकार का वचन होने से दोष नहीं है । 'रावणस्येव कुन्ती' इसमें शास्त्र-विरुद्ध होने से हतोपमा है । इसीलिये कहा गया है—

आगम-लिङ्ग-विहीनं देशकालन्याय-विपरीतम् । व्यर्थैकार्थमपार्थं हि भवति वचनं शकारस्य ॥

इसमें मालिनी छन्द है । लक्षण—न-न-म-य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥२१॥

**अन्वयः—**पतगेन्द्रभयाभिभूता, व्याली, इव, त्वम्, पदैः, मम, पदानि, विशेष-यन्ती, किम्, यासि ? हे वरगात्रि ! वेगात्, प्रविसृतः, अहम्, पवनम्, निरुन्ध्याम् ( न, रुन्ध्याम् ? ) तु, त्वन्निग्रहे, मे, प्रयत्नः, न [ भवति ] ॥ २२ ॥

**शब्दार्थ—**पतगेन्द्रभयाभिभूता=गरुड [ के द्वारा पकड़े जाने ] के भय से घबड़ाई हुई, व्याली=नागिन, इव=के तुल्य ( त्वम्=तुम ) पदैः=पैरों से, मम=