मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 155, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें६८ मृच्छकटिकम्
चेटः—लामेहि अ लाववल्लहं तो खाहिशि मच्छमंशकं ।
एदे हि मच्छमंशकेहिं शुणआ मलंअं ण शेवन्ति ॥ २६ ॥
( रमय च राजवल्लभं ततः खादिष्यसि मत्स्यमांसकम् ।
एताभ्यां मत्स्यमांसाभ्यां श्वानो मृतकं न सेवन्ते ॥ २६ ॥ )
अन्वयः— (हे वसन्तसेने !) राजवल्लभम्, रमय, ततः, च, मत्स्यमांसकम्, खादिष्यसि, एताभ्याम्, मत्स्यमांसाभ्याम्, (सन्तुष्टाः) श्वानः, मृतकम्, न सेवन्ते ॥ २६ ॥
शब्दार्थः— (हे वसन्तसेने), राजवल्लभम् = राजा के प्रिय (शाले) के साथ, रमय = रमण (रतिक्रीडा) करो, च = और, ततः = इससे, मत्स्यमांसम् = मछली तथा मांस, खादिष्यसि = खाओगी, एताभ्याम् = इन (शकार-गृहस्थित), मत्स्यमांसाभ्याम् = मछली और मांस से, (सन्तुष्टाः = तृप्त रहने वाले), श्वानः = कुत्ते, मृतकम् = मृत (प्राणी के मांस) को, न = नहीं, सेवन्ते = खाते हैं ॥२६॥
अर्थ—चेट— (हे वसन्तसेने !) राजा के प्रियशाले (शकार) के साथ रमण करो और इसके कारण मछली तथा मांस खाओगी। इसके घर में विद्यमान मांस और मछलियों (को खाने) से (पूर्ण तृप्त) कुत्ते मरे हुये (प्राणी के मांस) को नहीं खाते हैं ॥ २६ ॥
टीका— (हे वसन्तसेने !) राजवल्लभम् = राज्ञः प्रियसम्बन्धिनं श्यालकं शकारमित्यर्थः, रमय = रमयस्व, रतिक्रीडया सन्तोषयेति भावः, णिजन्तादुभयपदस्य विधानादात्मनेपदमपीति बोध्यम्, ततः = तस्मात् कारणात्, च = तथा, मत्स्यमांसकम् = मीनामिषम्, समाहारद्वन्द्वः, खादिष्यसि = भक्षयिष्यसि; एताभ्याम् = शकारस्य गृहे स्थिताभ्याम्, मत्स्यमांसाभ्याम् = मीनामिषाभ्याम्, सन्तुष्टाः, श्वानः = कुक्कुराः, मृतकम् = शवादिकम्, न = नैव, सेवन्ते = खादन्ति, स्पृशन्तीत्यर्थः। प्रतिपादं चतुर्दशमात्रात्वात् मात्रासमकं छन्दः। उत्तरार्द्धवाक्यार्थेन पूर्वार्द्धवाक्यार्थस्य साधनात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ २६ ॥
विमर्श— यहाँ चेट अपने निम्न स्तर के अनुसार शकार की सम्पन्नता मांस एव मछलियों से सिद्ध करता है। पृथ्वीधर ने इसमें काकु सिद्ध की है—"मृतकं न सेवन्ते। नकारः शिरश्चालने। न सेवन्ते इति न, अपितु सेवन्त एवेत्यर्थः।" इस काकु का औचित्य चिन्तनीय है। मत्स्यमांसकम्— यहाँ समाहारद्वन्द्व है और स्वार्थ में 'क' प्रत्यय है। इसमें सामान्यतया आर्या छन्द है। परन्तु पृथ्वीधर ने मात्रासमक छन्द माना है। इसमें प्रत्येक पाद में १४ मात्रायें होनी चाहिये परन्तु द्वितीय पाद में १५ है अतः 'तो' इसे लघु मानना चाहिये—'तो' इत्योकारो लघुश्छन्दानुरोधात्, इत्याहुः।'