मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

७६ मृच्छकटिकम्

विटः—( स्वगतम् ) अये ! कथं शान्तमित्यभिहिते श्रान्त इत्यवगच्छति मूर्खः । ( प्रकाशम् । ) वसन्तसेने ! वेशवासविरुद्धमभिहितं भवत्या । पश्य—

टीका—अबला=न बलं यस्याः सा, दीनेत्यर्थः । ध्रियसे प्राणैरिति शेषः । जीवसीत्यर्थः । मार्यसे=हन्यसे मयेति शेषः । अस्य=शकारस्य, अनुनयः=विनयः, अस्मात्=अबलारूपमादृशजनात्, तक्यंते=चिन्त्यते, ग्रहीतुमिष्यते इति भावः । पुष्पमोषम्=कुसुमत्रोटनम्, नार्हति=न शोभते इति भावः । कृतम्=अलम् । इदानीम्=अधुना, प्रयोजनमिति शेषः । अहम्=राजश्यालकः शकारः, देवपुरुष-इत्यादीनां कथनं मूर्खत्वसूचकम् । कामयितव्यः=अभिलषणीयः । शान्तं शान्तम्=मा ब्रूहि, मा ब्रूहीति भावः । अपेहि=दूरं याहि, अनार्यम्=आर्यजनविरुद्धम्, अशिष्टमित्यर्थः, मन्त्रयसि=वदसि । सहस्ततालम्=करतलताडनपूर्वकम् । अन्तरेण=हृदयेन, सुस्निग्धा=अत्यनुरक्ता मयीति शेषः, गणिका दारिका=वेश्यास्त्री । अत्र केचित्—माम् अन्तरेण सुस्निग्धा—इति पाठं प्रकल्प्य ‘अन्तराऽन्तरेण युक्ते’ ( पा. सू. २।३।४ ) इति द्वितीयेत्याहु-स्तन्न, तत्र सूत्रे ‘अन्तरेण’ इति विनार्थकोऽव्ययशब्दः । अत्र ‘अन्तरेण’ इति तृतीयान्तो हृदयवाचीति बोध्यम् । पृष्ठानुपृष्ठिकया = पृष्ठामनुपृष्ठमित्यस्यां क्रियायामित्यर्थे ठन्=इक--प्रत्यये टापि पृष्ठानुपृष्ठिका, तया, पश्चात् पश्चात्-इति भावः । आहिण्ड-मानः=अनुसरन्, संवृत्तः=जातः ॥

विमर्श—ध्रियसे=प्राणों द्वारा धारण की जा रही हो, जीवित हो । तक्यंते=सोंचते हैं । अर्थात् क्या लेने की सोंचते है । अनार्यम्--शिष्ट लोगों की मर्यादा का उल्लंघन करते हुये कहना । कुछ विद्वानों ने ‘( माम् ) अन्तरेण सुस्निग्धा’ यह पाठ मान कर ‘अन्तरान्तरेण युक्ते’ सूत्र से द्वितीया का विधान किया है । परन्तु यह व्याकरणानभिज्ञता का परिचायक हैं । क्योंकि इस सूत्र में ‘अन्तरेण’ यह अव्यय शब्द है और इस का अर्थ है—विना=अतिरिक्त । इसी लिये सिद्धान्त--कौमुदी आदि में इसका उदाहरण यह है—अन्तरेण हरिं न सुखम् । परन्तु प्रस्तुत ‘अन्तरेणं’ यह हृदयवाचक तृतीयाविभक्त्यन्त है—इसका अर्थ है—हृदय से चाहती है । अतः ‘माम्’ से रहित ही पाठ भी मानना चाहिये । यदि आग्रह है तो ‘मम अन्तरेण सुस्निग्धा-’ हृदय से मेरी अनुरक्त है । श्रान्तः--वसन्तसेना ने—शन्तं, शन्तं—यह प्राकृत बोला । शकार ने इसे शन्त=श्रान्त समझा और उसी के आधार पर उत्तर दिया । पृष्ठानुपृष्ठिकया पृष्ठम् अनुपृष्ठम्-इत्यस्यां क्रियायाम्--इस अर्थ में ठन्=इक प्रत्यय और टाप् करके तृतीया एकवचन का रूप है । आहिण्ड-मानः आ + √ हिण्ड् + शानच्=आन ।

अर्थ--विट--( स्वगत ) अरे ! ‘शान्त’ ऐसा कहा जाने पर यह मूर्ख ‘श्रान्त’ ऐसा क्यों समझ रहा है । ( प्रकाश ) वसन्तसेने ! वेश्यालय के निवास के विरुद्ध तुमने कहा है । ( अर्थात् वेश्या को ऐसा नहीं कहना चाहिये ।)