भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 166, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 166

प्रथमोऽङ्कः ७६

सेना ) वेश्या हो, इसलिये बावड़ी के समान, लता के समान और नौका के समान सभी लोगों की सेवा करो अर्थात् जैसे ये तीनों किसी भेदभाव के बिना व्यवहार करती हैं वैसी ही वेश्या होने से तुम्हें भी भेदभाव नहीं करना चाहिये ।। ३२ ।।

टीका -- **विचक्षणः=**अतिशयविद्वान्, द्विजवरः=ब्राह्मणश्रेष्ठः, तथा, **मूर्खः=जडः, वर्णाधमः=वर्णेनाधमः=**निकृष्टः **शूद्रादिः, अपिः=**समुच्चये, **एकस्यामेव वाप्याम्=**दीर्घिकायाम्, **स्नाति=**निमज्जति, शरीरं प्रक्षालयतीत्यर्थः। **या=**लता, तदुपरि स्थित्वा, **बर्हिणा=**मयुरेण, **नामिता=**अधःकृता, **ताम्=**तामेव, **फुल्लाम्=विकसिताम्, लताम्=**वल्लीम्, **वायसः=**काकः **अपि, नाम्यति=**नामयति, नाम्यतीति कण्ड्‌वादिपाठात् 'नामं करोतीत्यर्थे यकि अकारलोपे च रूपम् । यथा मगधशब्दे मागध्यतीति भवति । नामं करोतीत्यर्थे णिचि 'संज्ञा पूर्वको विधिरनित्यः' इति गुणमकृत्वा यणादेशे नाम्यतीति रूपमित्येके । ण्यन्तात् सम्पदादिपाठमभ्युपेत्य क्विपि क्यचि रूपम् इत्यपरे--इति पृथ्वीधरः । **यया=**नावा च, **ब्रह्म-क्षत्रविशः=ब्राह्मण-क्षत्रियवैश्याः, तरन्ति=**नद्याः पारं प्रयान्ति, **तया एव नावा=**तया एव नौकया, **इतरे च=वर्णाधमाः शूद्राश्च तरन्तीति शेषः । फलितमाह-त्वम्=**सवन्तसेनेत्यर्थः, **वेश्या=**गणिका, **असि=**वर्तसे, **अतः, वापी इव=**दीर्घिका इव, **लता इव=**वल्ली **इव, नौः इव=**नौका इव, **सर्वम्=**त्वत्समीपे आगच्छन्तं निखिलम्, **जनम्=**लोकम्, **भज=**सेवस्व । यथा वापी, लता, नौका इमाः अभेदपूर्वकं सर्वान्, समानरूपेण व्यवहारन्ति तथैव वेश्ये वसन्तसेने ! त्वयापि सर्वेषामपि सेवा विधेयेति शकारमपि सन्तोषयेति भावः । अत्र मालोपमा, तुल्ययोगिता काव्यलिङ्गञ्चेत्येतेषां परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्-सूर्याश्वैर्मसजस्ततः सगुरवः शार्दूल विक्रीडितम् ।। ३२ ।।

विमर्श -- विचक्षणः द्विजवरः-बहुत बड़ा विद्वान् ब्राह्मणश्रेष्ठ पुरुषः । **वर्णाधमः-वर्णेन अधमः=**शूद्रादिः । √फुल्ल विकसने-इस भौवादिक धातु से ही 'क्त' और परसवर्ण करके-फुल्ला शब्द के द्वि० ए० व० में फुल्लाम् यह रूप है। कुछ लोगों ने √'फुल्' धातु से क्त प्रत्यय माना है वह असंगत है क्योंकि तुदादिगणीय फुल का अर्थ संचरण है । नाम्यति-इसकी व्युत्पत्ति अनेक रूपों से की गई है-(१) आकृतिगण मानकर कण्ड्‌वादिगण में इसका पाठ मानकर-नामं करोति-इस अर्थ में 'कण्ड्‌वादिभ्यो यक्' ( पा० सू० ) से यक् प्रत्यय और 'अ' लोप कर के 'नाम्यति' यह रूप होता है । (२) नमनं=नामः, नामं करोति-इस अर्थ में णिच् प्रत्यय होता है 'संज्ञापूर्वोको विधिरनित्यः' के आधार पर 'इ' का गुण न करके यण् करने पर नाम्यति होता है पक्ष में नामयति । (३) णिजन्त नामि का सम्पदादि गण में पाठ कल्पित करके क्विप् और क्यच् प्रत्यय करके नाम्यति रूप सम्भव है । **सर्वम्=**जिस प्रकार स्नान कराने में वापी किसी से भेद नहीं करती है,

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 166, कुल 760 में से · BharatKosha