भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 168, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 168

प्रथमोऽङ्कः ८१

**शकारः—**अध इं, वामदो तश्श घलं । ( अथ किम्, वामतस्तस्य गृहम् । )

वसन्त०—( स्वगतम् । ) अह्नाहे ! वामदो तश्श गेहं त्ति जं सच्चं, अवरज्झन्तेण वि दुज्जणेण उवकिदं, जेण पिअशङ्गमं पाविदं । ( आश्चर्यम् । वामतस्तस्य गृहमिति यत्सत्यम्, अपराध्यतापि दुर्जनेन उपकृतम्, येन प्रियसङ्गमः प्रापितः । )


शकार—और क्या । बायीं ओर ही उसका घर है ।

वसन्तसेना ( स्वगत ) आश्चर्य ! बाँयी ओर उस ( चारुदत्त ) का घर है यह यदि सत्य है तो अपराध करते हुये भी इस दुष्ट ने ( मेरा ) भला ही किया है जिससे प्रियसंगम ( प्रेमी चारुदत्त का मिलन ) हो गया ।

**टीका—**गुणः=औदार्यादिः, अनुरागस्य=प्रेम्णः, बलात्कारः=बलपूर्वकं करणम्, गर्भदासी=जन्मप्रभृति चेटी, कामदेवायतनोद्यानात्=कामंदेवस्य=मदनस्य, आयतनम्=स्थानम् तत्सम्बन्धि यदुद्यानम् तत्र जातात् चारुदत्त-दर्शनाद्, प्रभृति=आरभ्य, चारुदत्तस्य अनुरक्ता=चारुदत्त-कर्मकानुरागवतीति भावः, कामयते=इच्छति, परिभ्रश्यति=प्रच्युता जायते, परिहर्त्तव्यम्=परित्यक्तव्यम्, वर्जनीयम्, उदाहरति=वदति, कथम्=किम्, तद्गच्छतु=तस्मात् व्रजतु, वसन्तसेना इति भावः, किम्=न किमपीत्यर्थः । काणेलीमातः=अविवाहिता कन्या, व्यभिचारिणी असती स्त्री वा माता यस्य सः, तत्सम्बुद्धौ रूपम् । "काणेली कन्यकामाता' इति देवीप्रकाशः । 'असती काणेली' इत्येके इति पृथ्वीधरः । अपराध्यतापि=अशिष्टाचारमविनयं कुर्वंतापीत्यर्थः, प्रियसङ्गमः=चारुदत्तस्य संसर्गः, प्रापितः=सम्पादितः । अत्र 'प्रियसङ्गमं प्रापिता' इति उचितः पाठः ।

**विमर्श—**बलात्कारः=बलपूर्वक किसी को अपने प्रति अनुरक्त बनाना सम्भव नहीं होता है, यह वसन्तसेनाका आशय है । गर्भदासी = वेश्याकुल में उत्पन्न स्त्री जन्मकाल से ही दासी बन जाती है। चारुदत्तस्य अनुरक्ता—यहाँ कर्म की अविवक्षा मानकर सम्बन्धसामान्य में षष्ठी है—चारुदत्त-सम्बन्धि-अनुरागवती—यह अर्थ है । उदाहरति—उद् + आ + √हृ + लट् प्र. पु. ए. व. । तद्गच्छतु—यह वसन्तसेना को ध्यान में रख कर कहा है—तो वसन्तसेना चली जाय। काणेलीमातः—व्यभिचारिणी के बच्चे ! काणेली=असती, अथवा कन्या माता यस्य सः—सम्बोधन का रूप है। प्रियसङ्गमः—यहाँ दो प्रकार के पाठ मिलते हैं (१) जेण पिअसंगमं पाविदा=येन प्रियसंगम प्रापिता—जिससे प्रिय संगमको प्राप्त कराई गई—यह अर्थ अधिक अच्छा है। ( २ ) जेण पिअसंगमं पाबिदं—येन प्रियसंगमः प्रापितः—जिससे प्रियसंगम कराया गया ।

६ मृ०