मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 187, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः ६६
विटः—( सवैलक्ष्यम् ) महाब्राह्मण ! मर्षय मर्षय । अन्यजनशङ्कया खल्विदमनुष्ठितम्, न दर्पात् । पश्य—
सकामाऽन्विष्यतेऽस्माभिः.............
विदू०—किं इमं ? । ( किमियम् ? )
विटः—शान्तं पापम् ।
..................काचित् स्वाधीनयौवना ।
सा नष्टा शङ्कया तस्याः प्राप्तेयं शीलवञ्चना ॥ ४४ ॥
अर्थ—विट—( लज्जा के साथ ) महाब्राह्मण ! क्षमा करो, क्षमा करो । किसी अन्य व्यक्ति ( वसन्तसेना ) की शंका से यह हो गया, न कि घमण्ड से । देखो—
हम लोग एक कामिनी ( वेश्या ) की खोज कर रहे हैं········· ।
विदूषक—क्या इस की ?
विट—अनिष्ट शान्त हो !
**अन्वयः—**स्वाधीनयौवना, सकामा, काचित्, अस्माभिः, अन्विष्यते, (किन्तु), सा, नष्टा, तस्याः, शङ्कया, इयम्, शीलवञ्चना, प्राप्ता ॥ ४४ ॥
**शब्दार्थ—**स्वाधीनयौवना=अपनी जवानी पर अधिकार रखने वाली, सकामा=कामवासनायुक्त, काचित्=कोई ( वसन्तसेना ), अस्माभिः=हम लोगों-द्वारा, अन्विष्यते=खोजी जा रही है ( किन्तु ) सा=वह ( वसन्तसेना ), नष्टा=गायब हो गई है, यस्याः=उसी स्त्री की शङ्कया=भ्रम से, इयम्=यह (रदनिका का केशग्रहणरूपी) शीलवञ्चना=सदाचार का उल्लङ्घन, प्राप्ता=हो गया ॥ ४४ ॥
**अर्थ—**अपनी जवानी की मालकिन कामातुर किसी ( वेश्या ) की खोज हम लोग कर रहे हैं, परन्तु वह तो गायब ( अदृश्य ) हो गई, उसी के भ्रम के कारण यह शिष्टाचार की हानि ( उल्लङ्घन ) हो गई ( अर्थात् चारुदत्त की निर्धनता के कारण ऐसा अपराध नहीं हुआ है ) ॥ ४४ ॥
**टीका—**स्वाधीनम्=स्वायत्तम्, यौवनम्=युवावस्था यस्याः सा, स्वेच्छया यौवनोपभोगसमर्थेति भावः, सकामा=कामातुरा, काचित्=कापि, वेश्या, वसन्त-सेनेत्यर्थः, अस्माभिः=शकारादिभिः अन्विष्यते=अनुसन्धीयते, किन्तु सा=स्त्री, वसन्तसेना, नष्टा=अदृष्टा, तस्याः=अदृष्टरमण्याः, वेश्यायाः, शङ्कया=भ्रमात्, इयम्=साम्प्रतं रदनिकया सह घटिता, शीलवञ्चना=शिष्टाचारस्य प्रतारणा, परस्त्रीस्पर्शः इत्यर्थः, प्राप्ता=सञ्जाता, अस्माभिरिदमत्रापि योजनीयम् । एवञ्च चारुदत्तस्य दारिद्र्यं नात्र हेतुः, किन्तु वेश्याभ्रम एवेति भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४४ ॥