मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 189, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः १०५
शकारः—( सासूयम् ) किं निमित्तं उण भावे एदश्श दुट्ठबडुअश्श विणअञ्जलिं कदुअ पाएशु णिपडिदे ? । ( किं निमित्तं पुनर्भाव ! एतस्य दुष्टवटुकस्य विनयाञ्जलिं कृत्वा पादयोर्निपतितः ? । )
**विटः—**भीतोऽस्मि ।
**शकारः—**कश्श तुमं भोदे ? । ( कस्मात् त्वं भीतः ? । )
**विटः—**तस्य चारुदत्तस्य गुणेभ्यः ।
**शकारः—**के तश्श गुणा जश्श गेहं पविशिअ अशिदव्वं वि णत्थि । ( के तस्य गुणाः यस्य गेहं प्रविश्याशितव्यमपि नास्ति । )
**शब्दार्थ—**हे विप्र ! = हे ब्राह्मण !, एषः=यह, ते=तुम्हारा, प्रणयः=अनुग्रह, ( सज्जनता ), मया=मेरे द्वारा, शिरसा=सिर-से, धार्यते=धारण की जाती है, येन=जिसके कारण, शस्त्रवन्तः=शस्त्रधारी, अपि=भी, वयम् = हम लोग, गुणशस्त्रैः=गुणरूपी शस्त्रों से, निर्जिताः=पराजित करा दिये गये ॥ ४५ ॥
**अर्थ—विट—**हे विप्र ! यह आपका ( मेरी प्रार्थना का स्वीकार रूपी ) अनुग्रह मै सिर से धारण कर रहा हूँ, जिसके कारण शस्त्रधारी भी हम लोग ( आपके ) गुणरूपी शस्त्रों से पराजित करा दिये गये ॥ ४५ ॥
**टीका—**हे विप्र !=हे ब्राह्मण !, एषः=त्वयाऽधुना प्रदर्शितः, प्रणयः=मत्प्रार्थना-स्वीकृतिरूपः अनुग्रहः, मया=विटेन, शिरसा=मस्तकेन, धार्यते=स्वीक्रियते, येन=प्रणयेन हेतुना, शस्त्रवन्तः=शस्त्रधारिणः, अपि, वयम्=शकारादयः, गुणशस्त्रैः=गुणाः=औदार्यादयः एव शस्त्राणि=आयुधानि, तैः, विनिर्जिताः=पराजिताः । अत्र गुणेषु शस्त्रत्वारोपात् रूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम्, लक्षणन्तु पूर्वस्मिन् श्लोके उक्तम् ॥ ४५ ॥
**विमर्श—**प्रणयः=प्र√ +णीञ् +अच् । गुणों में शस्त्रत्व के आरोप के कारण रूपक अलंकार है, पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ ४५ ॥
अर्थ—शकार—( ईर्ष्या के साथ ) भाव ! हाथ जोड़कर इस दुष्ट ब्राह्मण के पैरों पर क्यों गिर रहे हो ?
**विट—**डर गया हूँ।
**शकार—**तुम किससे डर गये हो ?
**विट—**उस चारुदत्त के गुणों से ।
**शकार—**उसके कौन से गुण हैं जिसके घर पर प्रवेश करने पर कुछ खाने को भी नहीं है ।