मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 190, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१०२ मृच्छकटिकम्
विट:--मा मैवम् ।
सोऽस्मद्विधानां प्रणयैः कृशीकृतो न तेन कश्चिद्विभवैर्विमानितः । निदाघकालेष्विव सोदको ह्रदो नृणां स तृष्णामपनीय शुष्कवान् ॥४६॥
अन्वयः--सः, अस्मद्विधानाम्, प्रणयैः, कृशीकृतः, तेन, कश्चित्, विभवैः, न, विमानितः, निदाघकालेषु, सोदकः, ह्रदः, इव, नृणाम्, तृष्णाम्, अपनीय, शुष्कवान् ॥ ४६ ॥
शब्दार्थ--सः=वह चारुदत्त, अस्मद्विधानाम् = हमारे जैसे लोगों के, प्रणयैः=धनादि की याचनाओं से, कृशीकृतः=क्षीण=निर्धन बना दिया गया है, तेन=उस, चारुदत्त के द्वारा, कश्चित्=कोई भी व्यक्ति, विभवैः=अपने धनादि से, न=नहीं, विमानितः = अपमानित किया गया है। निदाघकालेषु=गर्मी के दिनों में, सोदकः=जल से भरे हुये, ह्रदः=तालाब के, इव=समान, नृणाम्=मनुष्यों की, तृष्णाम्=प्यास को, अपनीय=दूर करके, शुष्कवान्,=सूख गया, निर्धन हो गया ॥ ४६ ॥
**अर्थ-विट-**नहीं, ऐसा मत (कहो)—वह चारुदत्त हमारे जैसे लोगों की धनादि-सम्बन्धी प्रार्थनाओं (को पूरी करने के) कारण, निर्धन (क्षीण) बना दिया गया है, इसने धन से कभी किसी को अपमानित नहीं किया है। गर्मी के दिनों में जल से भरे हुये तालाब के समान लोगों की प्यास बुझा कर सूख गया, निर्धन हो गया ॥ ४६ ॥
टीका--सः = चारुदत्तः, अस्मद्विधानाम् = अस्माकं विधा इव विधा=प्रकारः=सादृश्यम् येषां ते, मादृशानाम् याचकानाम् इत्यर्थः प्रणयैः=धनादि-विषयक-प्रार्थनैः, कृशीकृतः = दरिद्रीकृतः, तेन=चारुदत्तेन, विभवैः=धनादिभिः, कश्चित्=कोऽपि, जनः=मानवः, न=नैव, विमानितः=अपमानितः, सर्वेषां याचकानां प्रार्थनाः परिपूरिताः, धनादिगर्वेण कस्यापि कदापि नापमानं कृतमिति भावः । निदाघ-कालेषु = ग्रीष्मादिवसेषु, सोदकः = जलपरिपूर्णः, ह्रदः इव=तडाग इव, नृणाम्=पिपासुजनानाम्, तृष्णाम्=धनादिपिपासाम्, अपनीय=दूरीकृत्य, शुष्कवान्=शुष्कतां प्राप्तवान्, एकत्र धनाभावरूपा शुष्कता, अपरत्र च, जलाभावरूपा शुष्कतेति भेदः । अत्र पूर्णोपमांलकारः, उपजातिवृत्तम् । यत्तु केनचित् वंशस्थं वृत्तमिति लिखितम्, तदज्ञानादिति बोध्यम् ॥ ४६ ॥
विमर्श--कृशीकृतः-अभूत-तद्भावे च्विः । निदाघकालेषु-यहाँ काल शब्द दिन का प्रतिपादक होने से बहुवचन है। सोदकः--उदकेन सहितः । शुष्कवान्—$\surd$ शुष्+क्तवतु ‘शुषः कः’ [ पा. सू. ] से निष्ठा ‘त’ का ‘क’ होने पर शुष्कवान् होता है। अपनीय--अप+णीञ्+ल्यप्=य । यहाँ उपमान