भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

१०२ मृच्छकटिकम्

विट:--मा मैवम् ।

सोऽस्मद्विधानां प्रणयैः कृशीकृतो न तेन कश्चिद्विभवैर्विमानितः । निदाघकालेष्विव सोदको ह्रदो नृणां स तृष्णामपनीय शुष्कवान् ॥४६॥

अन्वयः--सः, अस्मद्विधानाम्, प्रणयैः, कृशीकृतः, तेन, कश्चित्, विभवैः, न, विमानितः, निदाघकालेषु, सोदकः, ह्रदः, इव, नृणाम्, तृष्णाम्, अपनीय, शुष्कवान् ॥ ४६ ॥

शब्दार्थ--सः=वह चारुदत्त, अस्मद्विधानाम् = हमारे जैसे लोगों के, प्रणयैः=धनादि की याचनाओं से, कृशीकृतः=क्षीण=निर्धन बना दिया गया है, तेन=उस, चारुदत्त के द्वारा, कश्चित्=कोई भी व्यक्ति, विभवैः=अपने धनादि से, न=नहीं, विमानितः = अपमानित किया गया है। निदाघकालेषु=गर्मी के दिनों में, सोदकः=जल से भरे हुये, ह्रदः=तालाब के, इव=समान, नृणाम्=मनुष्यों की, तृष्णाम्=प्यास को, अपनीय=दूर करके, शुष्कवान्,=सूख गया, निर्धन हो गया ॥ ४६ ॥

**अर्थ-विट-**नहीं, ऐसा मत (कहो)—वह चारुदत्त हमारे जैसे लोगों की धनादि-सम्बन्धी प्रार्थनाओं (को पूरी करने के) कारण, निर्धन (क्षीण) बना दिया गया है, इसने धन से कभी किसी को अपमानित नहीं किया है। गर्मी के दिनों में जल से भरे हुये तालाब के समान लोगों की प्यास बुझा कर सूख गया, निर्धन हो गया ॥ ४६ ॥

टीका--सः = चारुदत्तः, अस्मद्विधानाम् = अस्माकं विधा इव विधा=प्रकारः=सादृश्यम् येषां ते, मादृशानाम् याचकानाम् इत्यर्थः प्रणयैः=धनादि-विषयक-प्रार्थनैः, कृशीकृतः = दरिद्रीकृतः, तेन=चारुदत्तेन, विभवैः=धनादिभिः, कश्चित्=कोऽपि, जनः=मानवः, न=नैव, विमानितः=अपमानितः, सर्वेषां याचकानां प्रार्थनाः परिपूरिताः, धनादिगर्वेण कस्यापि कदापि नापमानं कृतमिति भावः । निदाघ-कालेषु = ग्रीष्मादिवसेषु, सोदकः = जलपरिपूर्णः, ह्रदः इव=तडाग इव, नृणाम्=पिपासुजनानाम्, तृष्णाम्=धनादिपिपासाम्, अपनीय=दूरीकृत्य, शुष्कवान्=शुष्कतां प्राप्तवान्, एकत्र धनाभावरूपा शुष्कता, अपरत्र च, जलाभावरूपा शुष्कतेति भेदः । अत्र पूर्णोपमांलकारः, उपजातिवृत्तम् । यत्तु केनचित् वंशस्थं वृत्तमिति लिखितम्, तदज्ञानादिति बोध्यम् ॥ ४६ ॥

विमर्श--कृशीकृतः-अभूत-तद्भावे च्विः । निदाघकालेषु-यहाँ काल शब्द दिन का प्रतिपादक होने से बहुवचन है। सोदकः--उदकेन सहितः । शुष्कवान्—$\surd$ शुष्+क्तवतु ‘शुषः कः’ [ पा. सू. ] से निष्ठा ‘त’ का ‘क’ होने पर शुष्कवान् होता है। अपनीय--अप+णीञ्+ल्यप्=य । यहाँ उपमान

प्रथमोऽङ्कः १०३

शकारः—[सामर्षम् ] के शे गब्भदासीए पुत्ते ? । ( कः स गर्भदास्याः पुत्रः ? )

शूरे विक्किन्ते पण्डवे ? शेदकेदू पुत्ते लाधाए ? लवणं इन्ददत्ते ? ।
अहो कुन्तीए तेण लामेण जादे अश्शत्थामे ? धम्मपुत्ते जडाऊ ॥४७॥

उपमेय, साधारणधर्म, एवं सादृश्यवाचक सभी का उल्लेख होने से पूर्ण उपमा अलंकार है। यहाँ उपजाति छन्द है। किसी व्याख्या में वंशस्थ छन्द लिखा है वह अनधानता के कारण है ।। ४६ ।।

अन्वयः— (कः सः इति गद्यस्थेनान्वयः) (किम्) शूरः, विक्रान्तः, पाण्डवः, श्वेतकेतुः ? अथवा, इन्द्रदत्तः, राधायाः, पुत्रः, रावणः, ? आहो, तेन, रामेण, कुन्त्याम्, जातः, अश्वत्थामा ? (अथवा) धर्म-पुत्रः जटायुः ? ॥ ४७ ॥

शब्दार्थ— कः=कौन है, सः=वह, गर्भदास्याः=जन्म से नौकरानी का पुत्र ? किम्=क्या, शूरः=वीर, विक्रान्तः=पराक्रमी, पाण्डवः=पाण्डु का पुत्र, श्वेतकेतुः=श्वेतकेतु (ऋषि) है ? अथवा=या, इद्रदत्तः=इन्द्वारा दत्तः=वररूपेण प्रदत्त, राधायाः=राधा (कर्ण की माँ) का पुत्र रावण है ? आहो=अथवा, तेन=उस प्रसिद्ध, रामेण=रामचन्द्र के द्वारा, कुन्त्यम्=कुन्ती में, जातः=उत्पन्न होने वाला, अश्वत्थामा=(महान् धनुर्धारी) अश्वत्थामा है ? अथवा धर्मपुत्रः=धर्मराज का पुत्र, जटायुः=जटायुनामक पक्षी है ? ॥ ४७ ॥

अर्थ—शकार— (क्रोध के साथ) जन्म से ही दासी का पुत्र वह कौन है ? क्या वह शूर, वीर, पराक्रमी, पाण्डुपुत्र श्वेतकेतु है ? अथवा इन्द्र द्वारा (वरदान में) प्रदत्त राधा का पुत्र रावण है ? अथवा उस (प्रसिद्ध) राम द्वारा कुन्ती में उत्पन्न अश्वत्थामा है ? अथवा धर्मराज (यमराज) का पुत्र जटायु है ? ॥ ४७ ॥

टीका— कः सः, किम् शूरः=वीरः, विक्रान्तः=पराक्रमी, पाण्डवः=पाण्डुपुत्रः, श्वेतकुतुः=एतन्नाम्ना प्रसिद्धः ऋषिः ? वा=अथवा, इन्द्रदत्तः=इन्द्रेण=देवराजेन, दत्तः=वरप्रदानरूपेण समर्पितः, राधायाः = एतन्नामिकायाः कर्णमातुरिति भावः, पुत्रः=सुतः, रावणः=दशाननः ? आहो=अथवा, तेन=प्रसिद्धेन, रामेण=रामचन्द्रेण, कुन्त्याम्=तन्नामिकायाम्, पाण्डुपत्न्यामित्यर्थः, जातः=उत्पन्न, अश्वत्थामा=द्रोणपुत्रः ? धर्मपुत्रः=धर्मस्य=यमस्य पुत्रः=सुतः, जटायुः=तन्नामा पक्षी ? यदि पूर्वोक्तेषु मध्ये कश्चित् सो भवेत् तंदा तस्मात् भयमुचितम्। अन्यथा तव मूर्खत्वमेवेति तस्य भावः । अत्र पुराणादिप्रसिद्धिविरुद्धत्वं शकारवचनत्वात् सोढव्यम् । सामाजिकानां मनोविनोदार्थमेवैतादृशकथनमिति बोध्यम् । अत्र वैश्वदेवी वृत्तम्। तल्लक्षणन्तु- वाणाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ ॥ ४७ ॥

१०४ | मृच्छकटिकम्

शूरो विक्रान्तः पाण्डवः श्वेतकेतुः ? पुत्रो राधायाः, रावण इन्द्रदत्तः ? ।
आहो कुन्त्यां तेन रामेण जातः अश्वत्थामा ? धर्मपुत्रो जटायुः ? ॥४७॥

विटः— मूर्ख ! आर्यचारुदत्तः खल्वसौ ।

दीनानां कल्पवृक्षः स्वगुणफलनतः, सज्जनानां कुटुम्बी,
आदर्शः शिक्षितानां, सुचरितनिकषः, शीलवेलासमुद्रः ।
सत्कर्ता, नावमन्ता, पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो
ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥४८॥


विमर्श— श्वेतकेतु न तो पाण्डुपुत्र थे और न युद्धप्रिय, अपि तु उपनिषदों में प्रसिद्ध उद्दालक ऋषि की सन्तान थे। श्वेतः केतुः = पताका यस्य सः तादृशः = अर्जुनः यह अर्थ करने पर शकार का कथन यथार्थ ही है। रावण न तो इन्द्रप्रदत्त था और न राधा की सन्तान था। राधा तो कर्ण की पालन करने वाली माँ थी, वास्तव में तो सूर्य द्वारा कुन्ती में ही कर्ण का जन्म हुआ था। अश्वत्थामा द्रोणाचार्य के पुत्र थे न कि राम और कुन्ती के। यह जटायु अरुण (सूर्यसारथी) का पुत्र था न कि धर्मराज का। परन्तु ये सभी महान् पराक्रमी थे। अतः शकार का यह ज्ञान सत्य ही ठहरता है। सम्बन्धों में ही उसकी मूर्खता प्रकट होती है। इसमें वैश्वदेवी छन्द है। लक्षण—'वाणाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी म-मौ यौ' ॥४७॥

अन्वयः— दीनानाम्, स्वगुणफलनतः, कल्पवृक्षः, सज्जनानाम्, कुटुम्बी, शिक्षितानाम्, आदर्शः, सुचरितनिकषः, शीलवेलासमुद्रः, सत्कर्ता, न, अवमन्ता (नावमन्ता), पुरुषगुणनिधिः दक्षिणोदारसत्त्वः, श्लाघ्यः, च, सः, एकः, हि, अधिकगुणतया, जीवति, अन्ये, च, उच्छ्वसन्ति, इव ॥४८॥

शब्दार्थ— दीनानाम् = निर्धन लोगों का, स्वगुणफलनतः = अपने गुणरूपी फलों के भार से नीचे झुका हुआ, कल्पवृक्षः = कल्पवृक्ष, सज्जनानाम् = सज्जन पुरुषों का, कुटुम्बी = परिवार वाला, भाईबन्धु, शिक्षितानाम् = पढ़े लिखे, विद्वानों का, आदर्शः = आदर्श, (शीशा के समान निदर्शनभूत), सुचरितनिकषः = अच्छे आचरण = सदाचार की कसौटी, शीलवेलासमुद्रः = सत्स्वभावरूपी वेला = किनारे, तटों का समुद्र (कभी भी मर्यादा का उल्लंघन न करने वाले), सत्कर्ता = (योग्य का) सत्कार करने वाले, न अवमन्ता = (किसी का) अपमान न करने वाले, पुरुषगुणनिधिः = मनुष्य में रहने वाले सद्गुणों का समुद्र, दक्षिणोदारसत्त्वः = सरल एवम् उदार स्वभाव वाले, च = और, श्लाघ्यः = प्रशंसनीय, सः = वह, चारुदत्त, एकः = अकेला, हि = निश्चितरूप से, अधिकगुणतया = अधिक गुणों वाला होने के कारण, जीवति = जीवित हैं, च = और, अन्ये = दूसरे, लोग, उच्छ्वसन्ति इव = साँस सी ले रहे हैं, अर्थात् उनका जीना न जीना बराबर है ॥४८॥

प्रथमोऽङ्कः १०५


अर्थ--विट--मूर्ख ! यह आर्य चारुदत्त—दीनों के (मनोरथों को पूर्ण करने वाले), अपने गुणरूपी फलों के भार से झुके हुये कल्पवृक्ष, सज्जनों के बन्धु, शिक्षितों के (दर्पणतुल्य) आदर्श, सदाचार की कसौटी; सत्स्वभावरूपी मर्यादा के समुद्र, सत्कार करने वाले, अपमान न करने वाले, पुरुष में रहने वाले गुणों के निधि, सरल एवम् उदार स्वभाव वाले, और श्लाघनीय वे अकेले (चारुदत्त ही) अधिक गुण वाले होने से जीवित हैं, अन्य लोग सांस सी ले रहे हैं, अर्थात् उनका जीवन व्यर्थ है ॥ ४८ ॥

टीका—चारुदत्तस्य गुणान् वर्णयति—दीनानाम्=दरिद्रजनानाम्, स्वगुण-फलनंतः=स्वगुणा एव फलानि तेषां भारेण नतः=विनम्रः, कल्पवृक्षः=कल्पद्रुमः, मनोरथानां पूरक इत्यर्थः, सज्जनानाम्=सत्पुरुषाणाम्, कुटुम्बी=परिपालकों बन्धुः, शिक्षितानाम्=विदुषाम्, आदर्शः=मुकुर इव निदर्शनभूतः, सुचरितनिकषः=सुचरितस्य=सदाचारस्य, निकषः=कषपट्टिका 'कसौटी' इति हिन्द्याम्, शीलवेला-समुद्रः=शीलम् एव वेला=तटबन्धः, मर्यादा, तस्याः समुद्रः यथा समुद्रः स्वमर्यादां न कदापि अतिक्रामति, तथैवायमपि न कदापि स्वमर्यादामतिक्रामतीति भावः, सत्कर्ता=योग्यानां समादरकर्ता, न अवमन्ता=कस्यचिदपि अपमानस्य न कर्त्ता, अत्र 'न' शब्देन समासे 'नावमन्ता' इत्येकं समस्तं पदम्, नैकधावत् इति बोध्यम्, पुरुषगुणनिधिः=पुरुषे सम्भवानां दयादाक्षिण्यादीनां गुणानाम् निधिः=आलयः, दक्षिणोदारसत्त्वः=दक्षिणम्=सरलम्, उदारम्=महत्, सत्त्वम्=स्वभावः यस्य सः, श्लाघ्यः=प्रशंसनीयः, च=तथा, सः=चारुदत्तः, एकः=एकाकी एव, अधिक-गुणतया=अधिकाः इतरातिशायिनो गुणा यस्य सः तस्य भावस्तया = विविध-गुणाश्रयतया, जीवति=प्राणान् धारयति, अन्ये च=तथा इतरे जनाः, उच्छ्वसन्ति इव=चर्मभस्त्रेव श्वासोच्छ्वासं कुर्वन्ति, न तु सफलं सार्थकं जीवनं तेषामिति भावः। अत्र मालारूपकमिति पृथ्वीधरः। एकस्यैव चारुदत्तस्य विविधरूपेणो-ल्लेखात् उल्लेखाऽलङ्कारः, 'उच्छ्वसन्ति इव' अत्र क्रियोत्प्रेक्षा च। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ४८ ॥

विमर्श— इस श्लोक में विट चारुदत्त के महान् व्यक्तित्व का वर्णन करता है। स्वगुणफलनतः— यहाँ अपने औदार्यादि गुण रूपी फलों के भार से झुका हुआ=विनम्र—यही अर्थ तर्कसंगत है। किसी ने—फल=परिणाम से विनत—यह अर्थ भी लिखा है वह ठीक नहीं है। **आदर्शः—**दर्पण, जैसे दर्पण में विम्ब प्रतिबिम्ब में अन्तर नहीं होता है वैसा ही यहाँ है। यदि 'आदर्श' का अर्थ 'दृष्टान्त' मानें तो अधिक अच्छा है। **शीलवेलासमुद्रः—**शील = सत्स्वभाव रूपी वेला=समुद्रतट=मर्यादा, उसका समुद्र, उसी में सीमित रहने वाला,

१०६ मृच्छकटिकम्

तदितो गच्छामः।
शकारः—अगेणिहअ वशन्तशाणअ ! ( अगृहीत्वा वसन्तसेनिकाम् ? )
विटः--नष्टा वसन्तसेना।
शकारः--कधं विअ ? ( कथमिव ? )
विटः--

अन्धस्य दृष्टिरिव पुष्टिरिवातुरस्य
मूर्खस्य बुद्धिरिव सिद्धिरिवालसस्य।
स्वल्पस्मृतेर्व्यसनिनः परमेव विद्या
त्वां प्राप्य सा रतिरिborder वारिजने प्रनष्टा ॥४६॥


कभी भी मर्यादा का अतिक्रमण न करने वाला। नावमन्ता-न अवमन्ता-ये दो पद भी सम्भव हैं और 'नावमन्ता' यह एक समस्त पद भी सम्भव है क्योंकि 'न' के साथ समास करने पर लोप और नुट् आदि उसी प्रकार नहीं होते हैं जैसे-नैकधा, नैकध्यम् आदि में। इसमें एक चारुदत्त का ही अनेक रूपों से उल्लेख होने के कारण उल्लेख अलंकार है--

'एकस्यानेधोल्लेखो यः स उल्लेख उच्यते।' स्वगुणफलनतः, शीलवेला-समुद्रः आदि में रूपक है और 'उच्छ्वसन्ति इव' इसमें क्रियोत्प्रेक्षा है इनकी संसृष्टि है। स्रग्धरा छन्द है—'म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' ।। ४८ ।।

अर्थ—तो इस लिये यहाँ से चलें।
शकार—वसन्तसेना को बिना प्राप्त किये ?
विट—वसन्तसेना तो अदृश्य हो गयी।
शकार—किस प्रकार ?
अन्वयः—अन्धस्य, दृष्टिः, इव, आतुरस्य, पुष्टिः, इव, मूर्खस्य, बुद्धिः, इव, अलसस्य, सिद्धिः इव, स्वल्पस्मृतेः व्यसनिनः, परमा, विद्या इव, अरिजने, रतिः, इव, सा, त्वाम्, प्राप्य, विनष्टा ॥ ४६ ॥
शब्दार्थः—अन्धस्य=अन्धे की, दृष्टिः इव=आँख (की ज्योति) के समान, आतुरस्य=रोगी की, पुष्टिः इव=पुष्टता के समान, मूर्खस्य=मूर्ख की, बुद्धिः इव=बुद्धि के समान, अलसस्य=आलस्ययुक्त पुरुष की, सिद्धिः इव=सिद्धि=सफलता के समान, स्वल्पस्मृतेः=साधारण स्मरण शक्ति वाले, व्यसनिनः=कामादि व्यसनों में आसक्त (पुरुष) की, परमा=उत्कृष्ट, विद्या इव=विद्या के समान, ब्रह्मविद्या के समान, अरिजने=शत्रु में, रतिः इव=प्रेम के समान, सा=वह वसन्तसेना, त्वाम्=आप (शकार) को, प्राप्य=प्राप्त करके, प्रनष्टा=अदृश्य हो गयी ॥ ४६ ॥
अर्थ—विट—

प्रथमोऽङ्कः १०७

शकारः-- अगेण्हिअ वशन्तशेणिअं ण गमिश्शं । ( अगृहीत्वा वसन्तसेनां न गमिष्यामि । )

विटः-- एतदपि न श्रुतं त्वया ? ।

आलाने गृह्यते हस्ती वाजी वल्गासु गृह्यते । हृदये गृह्यते नारी यदिदं नास्ति गम्यताम् ॥५०॥


अन्धे की आंख के समान, रोगी की पुष्टता ( शक्ति ) के समान, मूर्ख की बुद्धि के समान, आलसी की सफलता के समान, मन्द बुद्धिवाले व्यसनी की परम विद्या ( उत्कृष्ट विद्या या वेदान्त-विद्या ) के समान, शत्रुजन में प्रेम के समान, वह वसन्तसेना तुम्हें पाकर [ तुमसे मिलते ही ] अदृश्य हो गयी ॥ ४९ ॥

टीका— अन्धस्य=नेत्रद्वयरहितस्य, दृष्टिः इव = नेत्रज्योतिरिब, आतुरस्य=रुग्णस्य, पुष्टिः इव=शारीरिकपुष्टता इव, मूर्खस्य=जडस्य, बुद्धिः इव=कार्य-सफलता इव, स्वल्पस्मृतेः=क्षीणस्मृतिशक्तिकस्य, व्यसनिनः = कामादिदुर्व्यसनासक्तस्य, परमा-उत्कृष्टा, विद्या इव=ज्ञानम् इव, ब्रह्मविद्येवेति भावः, अरिजने=शत्रुजने, रतिः इव=अनुराग इव, सा=वसन्तसेना, त्वाम् दुष्टं शकारम्, प्राप्य=लब्ध्वा, मिलित्वेति भावः, प्रनष्टा = अदर्शनं गता, णश् अदर्शने इत्यस्माद् भूते क्तः । अत्रोपमेयभूताया वसन्तसेनाया अनेक-विधोपमानप्रदर्शनात् मालोपमालंकारः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४९ ॥

विमर्श— इसमें दृष्टिः, पुष्टिः, बुद्धिः, सिद्धिः, विद्या, रतिः—इन अनेक उपमानों से उपमेयभूत वसन्तसेना का उल्लेख करने के कारण मालोपमा अलंकार है--

'मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते।' सा० द० १०।२६

प्रनष्टा - प्र + $\sqrt{\text{णश्}}$ ( अदर्शने ) + क्त; अतः प्रनष्टा=अदृष्टा यह अर्थ होता है । वसन्ततिलका छन्द है—उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ॥ ४९ ॥

**अर्थ—शकार—**वसन्तसेना को लिये बिना नहीं जाऊँगा ।

**अन्वयः--**हस्ती, आलाने, गृह्यते, वाजी, वल्गासु, गृह्यते, नारी, हृदये, गृह्यते, यदि, इदम्, न, अस्ति, ( तदा ) गम्यताम् ॥ ५० ॥

**शब्दार्थः--**हस्ती=हाथी, आलाने=बन्धनस्तम्भ में ही, गृह्यते=बांधा, रोका जाता है, वाजी=घोड़ा, वल्गासु=लगामों में, गृह्यते=वश में किया जाता है, नारी=स्त्री, हृदये=हृदय में, गृह्यते=वश में की जाती है, यदि=अगर, इदम्=यह ( अनुराग-पूर्ण हृदय ) न=नहीं, तदा=तब, गम्यताम्=जाइये ॥ ५० ॥

**अर्थ—विट—**क्या तुमने यह भी नहीं सुना ?—हाथी बन्धनस्तम्भ में (बांध

१०८ मृच्छकटिकम्

शकारः—जइ गच्छशि, गच्छ तुमं, हगे ण गमिश्शं । ( यदि गच्छसि, गच्छ त्वम्, अहं न गमिष्यामि । )
विटः—एवम्, गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः । )
शकारः—गड़े क्खु भावे अभावं । ( विदूषकमुद्दिश्य ) अले काकपदशीशमत्थका दुट्टवडुका ! उवविश उवविश । ( गतः खलु भावः अभावम् । अरे काकपदशीर्षमस्तक दुष्टबटुक ! उपविश उपविश । )


कर ही ) वश में किया जाता है ( पकड़ा जाता है ), घोड़ा लगामों ( को लगाने ) पर ही वश में किया जाता है और स्त्री हृदय में ( विद्यमान प्रेम द्वारा ही ) वश में की जाती है, ( न कि तुम्हारे समान बलपूर्वक ) । यदि यह ( उसका और तुम्हारा परस्पर अनुरागपूर्ण हृदय ) नहीं है तो ( यहाँ से ) जाइये ।। ५० ।।

टीका—हस्ती=हस्तः=शुण्डादण्डः अस्ति अस्य सः करी, गजः, आलाने=बन्धनस्तम्भे, गृह्यते=निरुध्यते, वशीक्रियते, बाजी=अश्वः, बल्गासु=मुखरज्जुषु, खलीनेषु, गृह्यते=वशीक्रियते, बल्गाकर्षणेन नियम्यते, नारी=स्त्री, हृदये=अन्तःकरणे, तत्रस्थे अनुरागे सत्येव गृह्यते, यदि=चेत् इदम्=तस्याः तव चोभयोरनुरागपूर्णं हृदयम्, नास्ति=नैव वर्तते, तदा=तस्यां स्थितौ, गम्यताम्=तस्याः प्राप्त्याशां विहायान्यत्र व्रज्यतां त्वया शकारेणेति भावः । अत्र आलानादौ हस्त्यादिग्रहणमिव हृदये वारीग्रहणमितिबिम्बानुविम्बभावे पर्यवसानात् निदर्शनानामालङ्कारः। पथ्यावक्त्रं वृत्तं तल्लक्षणं पूर्वमुक्तम् ।। ५० ।।

विमर्श—हृदये-विट का भाव यह है कि जैसे हाथी स्तम्भ में बन्धने पर ही रोका जाता है और घोड़ा लगाम लगाने पर ही रोका जाता है उसी प्रकार स्त्री हृदय में ही वश में की जा सकती है, शरीर में नहीं। अतः वसन्तसेना के हृदय में प्रविष्ट होकर उसे अपने वश में करो। शरीर पर अधिकार कर लेने पर भी वास्तव में उसे अपने वश में कर पाना कठिन है। सप्तमी विभक्ति इसीलिये प्रयुक्त है। आलानादि में हाथी आदि के ग्रहण के समान हृदय में नारी का ग्रहण—यह बिम्ब-अनुविम्बभाव में पर्यवसान होने से निदर्शना अलंकार है—

सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वापि कुत्रचित् ।
यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना ॥
सा० द० १०।५१

पथ्यावक्त्र छन्द है। लक्षण-युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्र प्रकीर्तितम् ।। ५० ।।

अर्थःशकार—यदि तुम जाते हो तो जाओ, मैं नहीं जाऊँगा ।
विट—बहुत अच्छा, मैं जाता हूँ । ( इस प्रकार निकल जाता है । )
शकार—भाव अभाव को प्राप्त कर गया, अर्थात् चला गया । ( विदूषक को

प्रथमोऽङ्कः १०६

**विदूषकः—**उववेसिदा ज्जेव अम्हे । ( उपवेशिता एव वयम् । )
**शकारः—**केण ? । ( केन ? । )
**विदूषकः—**कअन्तेण । ( कृतान्तेन । )
**शकारः—**उट्ठेहि उट्ठेहि । ( उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ । )
**विदूषकः—**उट्ठिस्सामो । ( उत्थास्यामः । )
**शकारः—**कदा ? ( कदा ? )
**विदूषकः—**जदा पुणो वि देव्वं अणुऊलं भविस्सदि । (यदा पुनरपि दैवमनुकूलं भविष्यति । )
**शकारः—**अले ! लोद लोद । ( अरे ! रुदिहि रुदिहि । )
**विदूषकः—**रोदाविदा ज्जेव अम्हे । ( रोदिता एव वयम् । )
**शकारः—**केण ? ( केन ? )
**विदूषकः—**दुग्गदीए । ( दुर्गत्या । )
**शकारः—**अले ! हश हश । ( अरे ! हस हस । )
**विदूषकः—**हसिस्सामो । ( हसिष्यामः । )
**शकारः—**कदा ? ( कदा ? । )


उद्देश्य करके ) अरे कौआ के पैर के समान शिर तथा मस्तक वाले दुष्ट वटुक ! ( ब्राह्मण के बच्चे ! ) बैठ जा, बैठ जा ।

**विदूषक—**हम लोग तो बैठा ही दिये गये हैं ।
**शकार—**किसके द्वारा ?
**विदूषक—**भाग्य ( दैव ) के द्वारा ।
**शकार—**उठो, उठो ।
**विदूषक—**उठेंगे ।
**शकार—**कब ?
**विदूषक—**जब फिर भाग्य अनुकूल होगा ।
**शकार—**अरे ! रोओ, रोओ ।
**विदूषक—**हम लोग तो रुलाये ही जा चुके हैं ।
**शकार—**किसके द्वारा ?
**विदूषक—**दुर्गति ( दरिद्रता ) के द्वारा ।
**शकार—**अरे ! हँस, हँस ।
**विदूषक—**हसेंगे ।
**शकार—**कब ?

११० | मृच्छकटिकम्

विदू०—पुणो वि ऋद्धीए अज्जचारुदत्तस्स (पुनरपि ऋद्ध्या आर्य चारुदत्तस्य)

शकारः—अले ले दुट्ठवडुका ! भणेशि मम वअणेण तं दलिद्दचालु-दत्तकं--एशा शशुवण्णा शहिलण्णा णव-णाडअदंशणुट्टिठदा शुत्तधालिव्व वशन्तशेणा णाम मणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जाणादो पहुदि तुमं अणुलत्ता, अम्हेहिं बलक्कालाणुणीअमाणा, तुह गेहं पविट्ठा। ता जइ मम हत्थे शअं ज्जेव पट्टाविअ एणं शमप्पेशि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहु णिज्जादमाणाह तव मए अणुबद्धा पोदी हुविश्शदि । आहु अणिज्जादमाणाह मलणान्ति के वेले हुविशदि। अवि अ पेक्ख पेक्खं- (अरे रे दुष्टवटुक ! भणिष्यसि मम वचनेन तं दरिद्रचारुदत्तकम्--'एषा ससुवर्णा, सहिरण्या नव-नाटक-दर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेना नाम गणिकादारिका, कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति त्वामनुरक्ता अस्माभिर्बलात्कारानुनीयमाना तव गेहं प्रविष्टा ।। तद्यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्य एनां समर्पयसि, ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना शीघ्रं निर्यातयतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति, अथवा अनि-र्यातयत मरणान्तकं वैरं भविष्यति। अपि च प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व---)

कक्कालुका गोच्छड़-लित्तवेण्टा, शाके अ शुक्खे तलिदे हु मांसे।
भत्ते अ हेमन्तिअ-लत्तिशिद्धे लीणे अ वेले ण हु होदि पूदि ॥ ५१ ॥

विदूषक— फिर आर्य चारुदत्त की समृद्धि से।

शकार— अरे रे दुष्ट ब्राह्मण के बच्चे ! मेरे वचन से (मेरी ओर से) उस दरिद्र चारुदत्त से कहना—"सोने से अलंकृत और सोने से युक्त, नवीन नाटक के प्रदर्शन के लिये उठकर खड़ी हुई सूत्रधारी=प्रमुख नटी के समान वसन्तसेना नामक वेश्यापुत्री, कामदेवायतन नामक उद्यान में जाने से लेकर तुम पर अनुरक्त हो जाने वाली, हम लोगों द्वारा बलपूर्वक मनायी जानी हुई भी, तुम्हारे घर चली गयी है। इसलिये (तुम) स्वयं भेजकर इसे मेरे हाथों में सौंप दोगे, तो न्यायालय में मुकदमा किये बिना, शीघ्र वापस कर देने वाले तुम्हारे साथ मेरी प्रगाढ मित्रता बन जायगी। अथवा वापस न भेजने वाले तुम्हारी (मेरे साथ) मरणपर्यन्त रहने वाली दुश्मनी हो जायगी। और भी देखो, देखो—

अन्वय :— गोमयलिप्तवृन्ता, कर्कालुका, शुष्कम्, शाकं च, तलितम्, मांसम्, च, हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्, भक्तञ्च, खलु, वेलायाम् लीनायाम्, पूति, न, भवति, खलु ॥ ५१ ॥

शब्दार्थ— गोमयलिप्तवृन्ता=गोबर से लपेटे हुये डण्ठल वाली, कर्कालुका=कुम्हड़ी (कूष्माण्डी=कुम्हणी), शुष्कम्=सूखा हुआ, शाकम्=साग, सब्जी, =

प्रथमोऽङ्कः । १११

( कर्कारुकी गोमयलिप्तवृन्ता शाकञ्च शुष्कं तलितं खलु मांसम् । भक्तञ्च हैमन्तिकरात्रिसिद्धं लीनायाञ्च बेलायां न खलु भवति पूति ॥ ५१ ॥

और, तलितम्=( घृत आदि में ) तला गया, मांसम्=मांस, गोश्त, हैमन्तिक-रात्रिसिद्धम्=हेमन्त ऋतु की रात में पकाया गया, भक्तम्=भात, खलु=निश्चय ही, बेलायाम्=समय के, लीनायाम्=बीत जाने पर भी, पूति=दुर्गन्धयुक्त, न=नहीं, भवति=होता है, खलु=निश्चित है ॥ ५१ ॥

**अर्थ—**गोबर से लिपे हुये डण्ठलवाली, कुम्हेड़ी, सूखा हुआ साग, तला हुआ गोश्त, हेमन्त-ऋतु की रात में पकाया गया भात ( अधिक ) समय बीत जाने पर भी दुर्गन्धयुक्त ( सड़ा ) नहीं होता है ॥ ५१ ॥

**टीका—**गोमयलिप्तवृन्ता=गोमयेन=गोः पुरीषेण, लिप्तम्=वेष्टितम्, वृन्तम्=फलबन्धस्थानं यस्याः सा, तादृशी कर्कारुकी=कूष्माण्डः, प्राकृतस्य 'कञ्चालुका' इत्यस्य 'कूष्माण्डी' इति संस्कृतरूपान्तरं केचिदाहुः, तात्पर्ये न भेद इति बोध्यम्, शुष्कम्=घर्मादौ शुष्कतां प्राप्तम्, शाकम्=भाषायां 'सब्जी' इति ख्यातम्, तलितम्=घृतादिना सम्यक् भृष्टं पक्वञ्च, मांसम्=आमिषम्, हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्=हेमन्तर्तौः रात्रौ पक्वम्, भक्तम्=तण्डुलम्, अन्नं वा, बेलायाम्=काले, लीनायाम्=व्यतीतेऽपि सति, पूति=पर्युषितं दूषितं विकृतं वा, न=नैव, भवति=जायते । अत्र शकारस्याय-मभिप्रायो यत् पूर्वोक्तानां वस्तूनां कालापगमेऽपि विकारो नोत्पद्यते किन्तु वसन्त-सेनायाः समर्पणे विलम्बे सति तव महाननर्थो भविष्यतीति विचार्य शीघ्रमेव तां मह्यं समर्पय । 'न खलु भवति पूति' इत्यत्र काक्वा दूषितता व्यज्यते अवश्यमेव पूति भवतीति भाव इति लल्लादीक्षितः । एवञ्च समयहानिरनर्थकरीति बोध्यम् । अत्र काकुपक्षे अप्रस्तुतप्रशंसा नोपपद्यते । सामान्यतयार्थपक्षे तु—अत्राप्रस्तुतानां यथोक्तानां कूष्माण्डादीनां बेलातिपातेऽपि पूतिगन्धत्वाभाव-प्रतिपादनेनाप्रस्तुतस्य वसन्तसेनाऽनिर्यातनजन्यवैरस्य प्रत्ययाद् अप्रस्तुतप्रशंसा । इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥५१॥

**विमर्श—**कक्कालुका-इसका संस्कृत रूप कर्कारूकः-है, यह पुँल्लिङ्ग है अतः 'गोमयलिप्तवृन्तः' यह माना है। कहीं कहीं 'कञ्चालुका' इस प्राकृत का 'कूष्माण्डी' यह संस्कृतरूप लिखा है। दोनों का एक ही अर्थ है—'कुम्हेड़ा,' जिसका पेठा बनता है। अथवा कोंहड़ा=काशीफल । ये दोनों ही बहुत समय तक ठीक रहते हैं। ...हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्-हेमन्तस्य इयम्-हैमन्तिकाँ रात्रिः तस्यां सिद्धम् + यहां अप्रस्तुत कूष्माण्ड आदि के कालातिपात में भी खराब न होने के प्रतिपादन द्वारा प्रस्तुत वसन्तसेना के अनिर्यात ( न भेजना ) से जन्य वैर का ज्ञान होने से अप्रस्तुतप्रशंसा है, ऐसा अनेक विद्वान् मानते हैं। परन्तु पृथ्border/पृथ्वीधर ने अपनी टीका में लल्लाधर दीक्षित का मत उद्धृत किया है---व

११२ मृच्छकटिकम्

शोट्ठिकं भणेशि लहुकं भणेशि । तथा भणेशि, जधा हगे अत्तण- केलिकाए पासाद-बालग्ग-कवोद-वालिआए उवविट्ठे शुणामि अण्णधा जदि भणेशि, तधा कवाल-तल-पविट्ठ-कवित्थगुड़िअं विअ मत्थअं दे मड़मड़ाइश्शं । ( स्वस्तिकं भणिष्यसि, लघुकं भणिष्यसि । तथा भणिष्यसि यथाऽ- हमात्मीयायां प्रासाद-बालाग्र-कपोत-पालिकायामुपविष्टः शृणोमि; अन्यथा यदि भणिष्यसि, तदा कपाट-तल-प्रविष्टं कपित्थगुलिकमिव मस्तकं ते मड़म- ड़ायिष्यामि । )

'भवति पूति' इसमें काकु है, अर्थात् अवश्य ही पूति=विकृत हो जाता है। अतः यदि चारुदत्त वसन्तसेना को शीघ्र ही नहीं भेजते हैं तो उसी का अनिष्ट होना निश्चित है । इसमें इन्द्रवज्रा छन्द है ॥ ५१ ॥

अर्थ--- भलाई के साथ कहना, जल्दी ही कहना । इस प्रकार से कहना कि मैं अपनी नवनिर्मित ऊपरी कपोतपालिका में बैठा हुआ सुन सकूँ । यदि इसके विपरीत कहोगे, तो किवाड़ के नीचे रक्खे हुये कैथा के समान तुम्हारी खोपड़ी मरमरा डालूँगा, चकनाचूर कर दूँगा ।

टीका---ससुवर्णा--- सुवर्णेन सहिता, स्वर्णालंकृता, सहिरण्या=हिरण्येन सहिता, स्वर्णयुक्ता, शकारवचनत्वात् पुनरुक्तिर्न चिन्त्या । केचित्तु--वर्णैः सह विद्यमाना, वाक्चातुरीसहितेति भाव इत्याहुस्तन्न, सुष्ठु=शोभनाः वर्णाः यस्याः सा---इति बहुव्रीहिणैव सिद्धे सहितार्थक 'स'कार-प्रयोगवैयर्थ्यापत्तेः । एवमेव---सुष्ठु वर्णेन सहिता---इत्यपि न; सुष्ठु शोभनं वा वर्णं यस्याः सेति बहुव्रीहिणैव निर्वाहात्, सूत्रधारीव = प्रमुखनटीव, कामदेवायतनोद्यानात् = कामदेवायतनाख्योद्याने गमन-कालात्, बलात्कारानुमीयमाना = बलात्कारेण=बलपूर्वकम्, अनुनीयमाना=प्रार्थ्यमाना, व्यवहारम् = विवादम्, निर्यात्यतः = समर्पयतः अनुबद्धा = अतिदृढ़ीभूता, मरणान्तकम् = मरणावधि, अत्र 'आङ्'अन्तक'--इत्यनयोरेकतरेणैव निर्वाह इति आमरणान्तकमिति चिन्त्यम् ।

स्वस्तिकम् = शकारानुकूलं यथा स्यात् तथा, 'शोभनम्' इति पाठान्तरम्, लघुकम् = शीघ्रम्, 'सकपटम्' इति पाठान्तरम्, अहम् = शकारः, प्रासादबालाग्रकपोत-पालिकायाम् = प्रासादस्य = हर्म्यस्य, यत् बालम् = नवनिर्मितम्, अग्रम् = अग्रभागः, तत्र या कपोतपालिका = कपोतानां पालिका = रक्षास्थानम्, विटङ्कम्, तत्र, 'कपोत-पालिकायान्तु विटङ्कं पुन्नपुंसकम्' इत्यमरः; अत्र शकारस्याभिप्रायो न स्पष्टतया प्रतीयते, अन्यथा = मदुक्ताद् विपरीतम, मडमडायिष्यामि = मडमड इति शब्दं करिष्यामि, चूर्णयिष्यामि इति भावः । कुत्रचित् 'अन्यथा यदि न भणिष्यसि' इति पाठस्तत्र यदि न भणिष्यसीत्यधिकम् 'अन्यथा' इत्यनेनैव निर्वाहात् । अतः मूलोक्तमेव समीचीनम् ।

प्रथमोऽङ्कः ११३

विदू०—भणिस्सं । ( भणिष्यामि । )
शकारः—[ अपवार्य । ] चेडे ! गडे शच्चकं ज्जेव भावे ? । ( चेट ! गतः सत्यमेव भावः ? )
चेटः—अध इं । ( अथ किम् । )
शकारः—ता शिग्घं अवक्ककम्मह् । ( तत् शीघ्रंमपक्रामावः । )
चेटः—ता गेण्हदु भट्टके अशिम् । ( तत् गृह्णातु भट्टारकः असिम् । )
शकारः—तव ज्जेव हत्थे चिट्ठदु । ( तवैव हस्ते तिष्ठतु । )
चेटः—एशे भट्टालकस्य, गेण्हदु णं भट्टके अर्शि ।
( एष भट्टारकस्य । गृह्णातु एनं भट्टारकः असिम् । )
शकारः—( विपरीतं गृहीत्वा । )

णिव्वक्कलं मूलकपेशिवण्णं खन्धेण घेत्तूण अ कोशशूत्तं ।
कुक्केहिं कुक्कीहिं अ वुक्कअन्ते जधा शिआले शलणं पलामि ॥५२॥


विमर्शससुवर्णा—सुवर्णेन सह—यही अर्थ उचित है, और तात्पर्य सुवर्ण से युक्त अथवा अलङ्कृत । कुछ विद्वानों ने सुष्ठु वर्णैः सह विद्यमाना—यह अर्थ किया है परन्तु इस अर्थ के लिये तो शोभनाः वर्णाः यस्याः सा—इस बहुव्रीहि से ही निर्वाह सम्भव था 'सु' का प्रयोग अधिक है । व्यवहार=मुकदमा । आमरणान्तकम्-यहाँ आमरणम् अथवा मरणान्तकम्=इतना ही उचित है । स्वस्तिकम्-का शोभनम्-यह भी पाठान्तर है । तथा लघुकम्-का सकपटम्-यह पाठान्तर है । प्रासाद-बालाग्रकपोतपालिकायाम् = प्रासाद के बाल=नवनिर्मित, अग्रभाग पर कपोतपालिका=कबूतर-खाना-यह शकार का वचने होने से अस्पष्ट है । मडमडांयिष्यामि-मडमड इस प्रकार का शब्द करते हुये तोड़ डालूँगा । कहीं-कहीं-अन्यथा यदि न भणिष्यसि-ऐसा पाठ मिलता है । यह उचित नहीं है । इसमें 'अन्यथा' अथवा 'यदि न' एक अधिक है । वास्तव में 'अन्यथा यदि भणिष्यसि' यही संगत पाठ है ।

अर्थविदूषक-कहूँगा ।
शकार—( अपवार्य-हटकर ) चेट ! क्या भाव सचमुच ही चला गया ।
चेट—और क्या ?
शकार—तब हम दोनों भी शीघ्र चलें ।
चेट—तो स्वामी तलवार ले लें ।
शकार—तुम्हारे ही हाथ में रहे ।
चेट—यह ( तलवार ) आपकी है । स्वामी इस तलवार को ले ले ।
विमर्श—अपवार्य इस परिभाषिक शब्द का यह तात्पर्य है—'रहस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते । तद्भवेदपवारितम्—' सा० द०

८ मृ०

११४मृच्छकटिकम्

( निर्वल्कलं मूलकपेशिवर्णं स्कन्धेन गृहीत्वा च कोषसुप्तम् ।
कुक्कुरैः कुक्कुरीभिश्च बुक्कद्यमानो यथा शृगालः शरणं प्रयामि ) ॥५२॥

अन्वयः— निर्वल्कलम्, मूलकपेशिवर्णम्, कोशसुप्तम्, च, (असिम्), स्कन्धेन, गृहीत्वा, कुक्कुरैः, कुक्कुरीभिः, च, बुक्क्यमान, शृगालः, यथाः ( अहम् ) शरणम्, व्रजामि ॥ ५२ ॥

शब्दार्थ— निर्वल्कलम्=वृक्ष की छाल से बने म्यान से रहित=बाहर निकली, हुई, अर्थात् नंगी, मूलकपेशिवर्णम्=मूली के छिलके के समान रंगवाली, च=और कोषसुप्तम्=पहले म्यान में रखी जा चुकी, ( असिम्=तलवार को ), स्कन्धेन=कन्धे से ( = पर ), गृहीत्वा=लेकर, कुक्कुरैः=कुत्तों, च=और, कुक्कुरीभिः=कुतियों के द्वारा, बुक्यमानः=भौंका जाता हुआ, ( अर्थात् जिसके पीछे कुत्ते और कुतियाँ भौंक रहीं हैं ), शृगालः यथा=सियार के समान, ( अहम्=शकार ), शरणम्=अपने घर जाता हूँ ॥ ५२ ॥

अर्थः—शकार— ( उल्टी पकड़कर )
नंगी ( म्यान से बाहर ) तथा मूली के छिलके के समान रंगवाली, (बाद में), कोष ( म्यान ) में रखली गई तलवार को कन्धे पर लटका कर (रख कर), कुत्ते और कुतियाँ जिसके पीछे भौंक रहे हैं, ऐसे सियार के समान घर जा रहा हूँ ॥५२॥

टीका— निर्वल्कलम्=निर्गतं वल्कलम्=तरुत्वक्, लक्षणया तद्गुविनिर्मितः कोशः यस्य यस्माद्वा तत्, विकोशमित्यर्थः, मूलकपेशिवर्णम्=मूलकस्य=एतन्नामकशाक-विशेषस्य, पेशी=त्वक्, तद्वर्णं इव वर्णो यस्य तत् शुभ्रोज्ज्वलमित्यर्थः, कोशसुप्तम्=कोशावस्थितम्, कोशावस्थितं कृतेवेति भावः, असिम्, स्कन्धेन=अंशप्रदेशेन, तदुपरीति भावः, गृहीत्वा=धृत्वा, कुक्कुरैः=श्वभिः, कुक्कुरीभिः=शुनीभिः, च, वुक्कद्यमानः=शब्द्व्यायमानः, भौं भौं इति शब्दैः अनुगम्यमानः, शृगालः=जम्बूकः, यथा=यद्वत्, तद्वत् अहम्=शकारः, शरणम्=गृहम् 'शरण गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः, प्रयामि=प्रधा-वामि । अत्र 'निर्वल्कलम्' 'कोशसुप्तम्' इत्यनयोविरोधपरिहारायेदं वक्तव्यम्—यत् पूर्वं—कोशाद् बहिष्कृतम्, किन्तु तादृशस्य नग्नस्य स्कन्धोपरिस्थापनासम्भवेन पुनः कोशे स्थापितम् अथवा प्रधानपुरुषत्वात् तस्य कोशस्योपरि एकं वस्त्रखण्ड-मप्यासीत्, तद्दूरीकृतम्, केवलं कोश एव तस्य खड्गस्योपरि आसीत् । अथवा शकारवचनत्वात् विरोधो न चिन्तनीयः । अत्रोपमालंकारः, उपजाति वृत्तम् ॥५२॥

विमर्शः— निर्वल्कलम्=वल्कलनिर्मित म्यान से निकाली हुई, तथा कोश-सुप्तम्=म्यान में रखी हुई—इन में परस्पर विरोध है अतः यह मान लेना चाहिए कि ( १ ) म्यान के ऊपर और एक किसी वस्त्र आदि का आवरण रहा होगा जिसे शकार ने निकाल दिया इस प्रकार तलवार म्यान में ही रह गई । ( २ )

प्रथमोऽङ्कः ११५

(परिक्रम्य निष्क्रान्तो )

विदू०---भोदि ! रदणिए ! ण क्खु दे अअं अवमाणो तत्तभवदो चारु-दत्तस्स णिवेदइदव्वो। दोग्गच्चपीडिअस्स मण्णे दिउणदरा पीडा हुविस्सदि। ( भवति ! रदनिके ! न खलु ते अयमपमानस्तत्रभवतश्चारुदत्तस्य निवेद-यितव्यः। दौर्गत्यपीडितस्य मन्ये द्विगुणतरा पीडा भविष्यति । )

रद०---अज्ज मित्तेअ ! रदणिआ क्खु अहं संजदमुही। ( आर्य ! मैत्रेय ! रदनिका खल्वहं संयतमुखी । )

विदू०---एव्वं णेदं । ( एवं न्विदम् । )

चारु०---[ वसन्तसेनामुद्दिश्य । ] रदनिके ! मारुताभिलाषी प्रदोषसमय-शीतार्त्तो रोहसेनः। ततः प्रवेश्यतामभ्यन्तरमयम्। अनेन प्रावारकेण छादयैनम् । ( इति प्रावारकं प्रयच्छति । )

वसन्त०---( स्वगतम् ) कथं परिअणो त्ति मं अवगच्छदि ! ( प्रावारकं गृहीत्वा समाघ्राय च स्वगतं सस्पृहम् । ) अम्महे ! जादीकुसुमवासिदो पावा-


अथवा पहले नंगी कर ली किन्तु उसे कन्धे पर रखना सम्भव न होने से पुनः कोश = म्यान में रख ली। (३) अथवा शकार तो परस्परविरोधी अथवा असंगत बोलता ही है अतः उसके वक्तव्य की सार्थकता विचारणीय नहीं है। बुक्क्यमानः— बुक्क भषणे, भषणम्=श्वरवः—कुत्ते की आवाज को बुक्क कहते हैं, हिन्दी में जिसे भौं-भौं कहते हैं। यहाँ कर्म ( वाच्य ) में-यक् और शानच् है—$\sqrt{\text{बुक्क}}$+य+शानच्। शरणम्=गृह और रक्षक के लिये प्रयुक्त होता है, यहाँ गृह अर्थ है। इसमें उपमा अलंकार और उपजाति छन्द है।। ५२ ।।

( घूम कर दोनों निकल जाते हैं । )

अर्थ—विदूषक— हे रदनिके ! श्रीमान् चारुदत्त से अपना यह अपमान मत कहना। क्योंकि दरिद्रता से पीड़ित उन्हें दूनी पीड़ा होगी, ऐसा मैं समझता हूँ। ( अर्थात् उन्हें और अधिक मानसिक क्लेश होगा। )

रदनिका— आर्य मैत्रेय ! मैं रदनिका अपने मुख ( जिह्वा ) पर नियन्त्रण रखने वाली हूँ।

**विदूषक—**हाँ, ऐसा ही हो।

चारुदत्त—( वसन्तसेना को लक्षित करके ) वायुसेवन का इच्छुक रोहसेन ( इस समय ) सायंकालीन शीत से व्याकुल ( हो रहा है ) अतः इसे भीतर पहुँचा दो। इस वस्त्र से इसे आवृत कर दो ( उड़ा दो। ) ( इस प्रकार कह कर उत्तरीय =दुपट्टा देता है । )

वसन्तसेना—( स्वगत ) क्या ( धोखे से ) मुझे अपनी नौकरानी समझ रहे हैं ? ( उत्तरीय को लेकर और सूंघ कर, उत्सुकतापूर्वक स्वगत ) अहो !

११६ मृच्छकटिकम्

रक्खो। अणुदासीणं से जोव्वणं पडिभासेदि। (अपवारितकेन प्रावृणोति।) (कथं परिजन इति मामवगच्छति। आश्चर्यम्! जातीकुसुमवासितः प्रावारकः, अनुदासीनमस्य यौवनं प्रतिभासते।)

चारु०— ननु रदनिके! रोहसेनं गृहीत्वाऽभ्यन्तरं प्रविश।

वसन्त०— [स्वगतम्।] अभागिणी क्खु अहं तुम्हे अब्भन्तरस्स। [अभागिनी खल्वहं तव अभ्यन्तरस्य।]

चारु०— ननु रदनिके! प्रतिवचनमपि नास्ति! कष्टम्!

यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते।
तदाऽस्य मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥५३॥

चमेली के फूलों की गन्ध से सुगन्धित उत्तरीय, इसका यौवन [उपभोग तृष्णा से] उदासीन=विरक्त नहीं हुआ है।

चारुदत्त— अरी रदनिके! रोहसेन को लेकर भीतर जाओ।

वसन्तसेना— (स्वगत) तुम्हारे (घर के) भीतर (प्रवेश करने) के सौभाग्यवाली (योग्य) नहीं हूँ।

अन्वयः— यदा, नरः, कृतान्तोपहिताम्, भाग्यक्षयपीडिताम्, दशाम्, प्रपद्यते, तदा, तु, अस्य, मित्राणि, अपि, अमित्रताम्, यान्ति, चिरानुरक्तः, अपि, जनः, विरज्यते ॥ ५३ ॥

शब्दार्थ— यदा=जब, नरः=मनुष्य, कृतान्तोपहिताम्=प्रतिकूल भाग्यद्वारा उपस्थापित, भाग्यक्षयपीडिताम्=भाग्यनाश के कारण दलित, दशाम्=अवस्था को प्रपद्यते=प्राप्त करता है, तदा=उस समय, तु=तो, मित्राणि=मित्र, अपि=भी, अमित्रताम्=शत्रुता को, यान्ति=प्राप्त कर लेते हैं, चिरानुरक्तः=बहुत समय से प्रेम करने वाला, अपि=भी, जनः=मनुष्य, विरज्यते=विरक्त=विमुख हो जाता है ॥५३॥

अर्थ—चारुदत्त— अरी रदनिके! (तेरे पास) उत्तर भी नहीं है?

जब मनुष्य दुर्दैव द्वारा उपस्थापित, भाग्यनाश के कारण दलित दुर्दशा को प्राप्त हो जाता है, तब इस (निर्धन) के मित्र भी शत्रुता को प्राप्त हो जाते हैं और दीर्घकाल से अनुराग रखने वाला व्यक्ति भी विरक्त (अनुरागहीन हो जाता है ॥ ५३ ॥

टीका— नरः = मानवः, यदा = यस्मिन् काले, कृतान्तोपहिताम्=कृतान्तेन दैवेन, उपहिताम् = प्रापिताम्, भाग्यक्षयपीडिताम् = भाग्यस्य अदृष्टस्य, क्षयेण=विनाशेन, पीडिताम्=दलिताम् दशाम्=अवस्थां, प्रपद्यते=प्राप्नोति, तदा=तस्मिन् काले, अस्य=निर्धनस्य, मित्राणि=सखायः, अपि अमित्रताम्=शत्रुताम्, यान्ति=गच्छन्ति, चिरानुरक्तः अपि=दीर्घकालाद् अनुरागयुक्तः अपि, जनः=मानवः, विरज्यते=विरक्तो भवति। अत्र अप्रस्तुतात् प्रस्तुताया रदनिकायाः प्रतीतेरप्रस्तुत-प्रशंसालङ्कारः। वंशस्थं वृत्तम्-वदन्ति वंशस्थबिलं जतौ जरौ ॥ ५३ ॥

प्रथमोऽङ्कः ११७

( उपसृत्य रदनिका विदूषकश्च )
विदू०-- भो इअं सा रदणिआ । ( भोः ! इयं सा रदनिका । )
चारु०-- इयं सा रदनिका ! इयमपरा का ?

अविज्ञातावसक्तेन दूषिता मम वाससा ।

वसन्त०-- [ स्वगतम् । ] णं भूविदा । ( ननु भूषिता । )


( विदूषक और रदनिका समीप में जाकर )
अर्थ--विदूषक-- अरे ! वह रदनिका तो यह है ।
अन्वयः-- अविज्ञातावसक्तेन, मम, वाससा, दूषिता, ( या ), शरदभ्रेण, छादिता, चन्द्रलेखा, इव, दृश्यते ॥ ५४ ॥

शब्दार्थ-- अविज्ञातावसक्तेन = अज्ञानता के कारण स्पर्श किये हुये, मम= मुझ चारुदत्त के, वाससा=वस्त्र से, दूषिता=दूषित की गई, ( या=जो यह पर स्त्री है, वह ) शरदभ्रेण=शरदऋतु के मेघ से, छादिता=ढकी हुई, चन्द्रलेखा=चन्द्रमा की कला, इव = के समान, दृश्यते = दिखाई दे रही है अर्थात् शोभित हो रही है ॥ ५४ ॥

टीका-- अविज्ञातावक्तेन = अविज्ञाता अतएवावसक्तेन = अङ्गलग्नेन, यद्वा अविज्ञातेन=अज्ञानेन भावेक्तःबोध्यः अवसिक्तेन, यद्वा मया अविज्ञातायाम् अज्ञान-विषयायाम् अवसिक्तेन = लग्नेन इत्येकमेव पदम्, मम=चारुदत्तस्य, वाससा=उत्तरीयेण, दूषिता = भ्रष्टा, परपुरुषसंसृष्टवस्त्रस्पर्शात् दोषयुक्ता जातेति भावः; या=परस्त्री, शरदभ्रेण = शरत्कालीनमेघेन, छादिता=आवृता, चन्द्रलेखा=चन्द्रस्य इन्दोः लेखा = कला, इव = यथा, दृश्यते=अवलोक्यते । अत्रोपमालंकार, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५४ ॥

विमर्श-- अविज्ञातावसिक्तेन-(१) इसमें दो पद हैं--(क) अविज्ञाता अत-एव ( ख ) अवसिक्तेन' नहीं मालूम थी अतः शरीर पर रखे हुये वस्त्र से, (२) अविज्ञातं यथा स्यात् तथा-न जानने के कारण स्पर्श किये हुये, ( ग ) कथञ्चित् भाव अर्थ में मानकर अविज्ञातेन = अज्ञानेन, अवसिक्तेन । यहाँ तत्कालीन सामाजिक मान्यता का संकेत मिलता है कि अन्य पुरुष के शरीर से स्पृष्ट वस्त्र का स्पर्श कर लेने मात्र से ही अन्य की स्त्री सतीत्व से पतित हो जाती थी । साथ ही चारुदत्त के चरित्र की उदात्तता भी सूचित होती है । उपमा अलंकार है और पथ्यावक्त्र छन्द है । लक्षण युजोजैन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥५४॥

अर्थ--चारुदत्त-- यह ( यह हमलोगों की ) रदनिका है ? तो यह दूसरी कौन है ?
अज्ञानता के कारण मेरे वस्त्र से दूषित हो गई ।
वसन्तसेना-- (अपने में) अरे, मैं तो अलंकृत हुई हूँ ।

११८ | मृच्छकटिकम्

चारु०--

छादिता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव दृश्यते ॥ ५४ ॥

अथवा, न युक्तं परकलत्रदर्शनम् ।

**विदू०--**भो अलं परकलत्तदंसणसङ्काए । एसा वसन्तसेणा कामदेवा-अदणुज्जाणादो पहुदि भवन्तमणुरत्ता । ( भोः ! अलं परकलत्रदर्शनशङ्कया । एषा वसन्तसेना कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति भवन्तमनुरक्ता । )

**चारु०--**अये इयं वसन्तसेना ! । [ स्वगतम् । ]

यया मे जनितः कामः क्षीणे विभवविस्तरे । क्रोधः कुपुरुषस्येव स्वगात्रेष्वेव सीदति ॥ ५५ ॥


**चारुदत्त--**शरद् ऋतु के मेघ से आच्छादित चन्द्रमा की कला के समान दिखाई दे रही है ॥ ५४ ॥

अथवा, दूसरे की स्त्री को देखना ठीक नहीं है ।

**विदूषक--**अरे मित्र ! दूसरे की स्त्री की शंका मत कीजिये । कामदेवायतन नामक उद्यान ( में जाने ) से लेकर आप पर अनुरक्त हो जाने वाली वसन्तसेना है ।

**अन्वयः--**विभवविस्तरे, क्षीणे ( अपि सति ) यया, जनितः, मे, कामः, कुपुरुषस्य, क्रोधः, इव, स्वगात्रेषु, एव, सीदति ॥ ५५ ॥

**शब्दार्थ--**विभवविस्तरे=विस्तृत वैभव, क्षीणे=विनष्ट हो जाने पर (भी), यया=जिस वसन्तसेना के द्वारा, जनितः=उत्पन्न कराया गया, मे=मुझ चारुदत्त का, कामः=कामवासना, कुपुरुषस्य=कायर पुरुष के, क्रोधः इव=गुस्सा के समान, स्वगात्रेषु=अपने शरीर में, एव=ही, सीदति=विनष्ट हो रही है ॥ ५५ ॥

**अर्थ--चारुदत्त--**अरे यह वसन्तसेना है ! ( अपने से )

विपुल धनराशि ( या भाग्य ) विनष्ट हो जाने पर ( भी ) जिस वसन्तसेना द्वारा उत्पन्न कराई गई कामवासना, कायर=असमर्थ पुरुष की गुस्सा के समान, अपने शरीर में ही समाप्त हो जा रही है । ( अर्थात् असमर्थ व्यक्ति क्रुद्ध होने पर भी दूसरे का कुछ नहीं बिगाड़ सकता है उसका क्रोध अपने शरीर तक ही सीमित रह जाता है उसी प्रकार मेरी कामवासना भी मेरे तक ही सीमित है ॥ ५५ ॥

टीका--विभवविस्तरे=धनादिराशौ, क्षीणे=विनष्टे, सत्यपि, यया=वसन्त-सेनया, जनितः=उत्पादितः, मे=चारुदत्तस्य, कामः=कामुकी प्रवृत्तिः, सम्भोगवासना' कुपुरुषस्य=असमर्थपुरुषस्य, भीरुजनस्य वा, क्रोधः=कोपः, इव=यथा, स्वगात्रेषु=स्वशरीरेषु, एव, अत्र बहुवचनप्रयोगश्चिन्तनीयः, सीदति=विनश्यति, कर्त्तव्या-सामर्थ्यात् प्रव्यक्तो न भवतीति भाव, । अत्रोपमालंकारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।

प्रथमोऽङ्कः ११६

विदू०--भो वअस्स ! एसो क्खु राजसालो भणादि । ( भो ! वयस्य ! एष खलु राजश्यालो भणति । )
चारु०--किम् ? ।
विदू०--एसा ससुवण्णा सहिलण्णा णव-णाडअ-दंशणु‌ट्ठिदा सूत्तधारिव्व वसन्तसेणा णाम गणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जादो पहुदि तुमं अणुरत्ता, अम्हेहिं बलक्काणुणीअमाणा तुह गेहं पविट्ठा ?
( एषा ससुवर्णा, सहिरण्या नवनाटक-दर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेना नाम गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति त्वामनुरक्ताऽस्माभिर्बलात्कारानुयमीयमाना तव गेहं प्रविष्टा । )
वसन्त०--[स्वगतम् ।] बलाक्कालाणुणीअमाणेत्ति जं सच्चं अलङ्किदम्हि एदेहिं अक्खरेहिं । (बलात्कारानुनीयमानेति यत्सत्यम्, अलङ्कृताऽस्मि एतैरक्षरैः ।)


अत्र 'अलं परकलत्रशङ्कया' इत्यारभ्य 'अये, इयं वसन्तसेना' इत्यन्तेन नायकोपऽकारिकाया अर्थसम्पत्तेरवगमात् प्रथमं पताकास्थानकमिदम् । तदुक्तम् --

सहसै‌वार्थसम्पत्तिर्नायकस्योपकारिका ।
पताकास्थानकं सन्धौ प्रथमे तन्मतमिति ॥

अन्ये तु "णं भूषिता=इत्यादिवसन्तसेनोक्त्या 'यया मे जनितः' इत्यादि-चारुदत्तोक्त्या चानयोरन्योन्यमनुरागातिशयवर्णनात् 'तन्निष्पत्तिः परिन्यासः' इति दर्पणोक्तेः परिन्यासो नाम मुखसन्धेरङ्गमित्याहुः ॥ ५५ ॥

विमर्श--स्वगात्रेषु-यह बहुवचन का प्रयोग ठीक नहीं है, क्योंकि 'कुपुरुषस्य' एकवचन है । एक पुरुष का एक ही शरीर होता है । सीदति-षदॢ विशरण-गति-अवसादनेषु, विशरण=अवयवों का विश्लेष, अवसादन=नाश, √षदॢ=सीद + लट्, प्र. पु. ए. व. । पृथ्वीधर के अनुसार यहाँ प्रथम पताकास्थानक है । अन्य लोग मुखसन्धि का परिन्यासनामक अंग मानते हैं ॥ ५५ ॥

अर्थ--विदूषक--हे मित्र ! यह राजश्याल ( शकार ) कहता है--
चारुदत्त--क्या ?
विदूषक--सुवर्ण से अलंकृत, सुवर्ण से युक्त, नवीन नाटक का प्रदर्शन करने के लिये उठकर खड़ी हुई, सूत्रधारी=प्रमुख नटी के समान यह वसन्तसेना नामक वेश्यापुत्री कामदेवायतन नामक उद्यान ( में जाने ) से लेकर तुम पर अनुरक्त हो चुकी है, हम लोगों द्वारा बलपूर्वक मनायी जाती हुई भी तुम्हारे घर के अन्दर चली गयी है ।
वसन्तसेना--( अपने से ) 'बलपूर्वक मनायी जाती हुई' यदि यह सत्य है, तो इन अक्षरों से मैं अलंकृत हो गई हूँ ।

१२० मृच्छकटिकम्

**विदू०---**ता जइ मम हत्थे सअं ज्जेव पट्टाविअ एणं समप्पेसि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमाणाए तव मए अणुबद्धा पीदी हुविस्सदि । अण्णधा, मलणान्तिके वेले हुविस्सदि । ( तद् यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यात्यतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अन्यथा मरणान्तकं वैरं भविष्यति । )

चारु०---( सा ज्ञम् । ) अज्ञोऽसौ । [ स्वगतम् । ] अये ! कथं देवतोपस्थानयोग्या युवतिरियम् । तेन खलु तस्यां वेलायाम्--

प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना न चलति भाग्यकृतां दशामवेक्ष्य । पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भं न वदति यद्यपि भाषते बहूनि ॥५६॥

( प्रकाशम् । ) भवति ! वसन्तसेने ! अनेनाविज्ञानादपरिज्ञातपरिजनोपचारेण अपराद्धोऽस्मि । शिरसा भवतीमनुनयामि ।


**विदूषक—**तो स्वयं ही पहुँचा कर यदि मेरे हाथ में इसे समर्पित कर देते हो तो शीघ्र पहुँचा देने वाले तुम्हारे साथ, न्यायालय में मुक़दमा के बिना ही, मेरी प्रगाढ़ मित्रता हो जायगी । यदि ऐसा नहीं करोगे तो आमरण शत्रुता हो जायगी ।

**अन्वयः—**गृहम्, प्रविश, इति, प्रतोद्यमाना भाग्यकृताम्, दशाम्, अवेक्ष्य, न, चलति, यद्यपि, बहूनि, भाषते, ( तथापि ), पुरुषपरिचयेन, प्रगल्भम्, न, च, वदति ॥ ५६ ॥

**शब्दार्थ—**गृहम्=घर में, प्रविश=चली जाओ, इति=इस प्रकार, प्रतोद्यमाना=प्रेरित की गई, कही गई भी, यह, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्य से उपस्थापित, दशाम्=दयनीय दशा को, अवेक्ष्य=देखकर, न=नहीं, चलति=चलती है, ( घर में प्रवेश करती है ), यद्यपि=यद्यपि, ( वेश्या होने के कारण ) बहूनि=बहुत अधिक, भाषते=बोलती है, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मुझ सदृश पुरुष की संगति से, प्रगल्भम्=धृष्टतापूर्वक, न च=नहीं, वदति=बोलती है, शिष्टतापूर्वक संयत ही बोलती है ॥ ५६ ॥

**टीका—**गृहम्=भवनम्, प्रविश=अभ्यन्तरं गच्छ, इति=अनेन प्रकारेण, प्रतोद्यमाना=प्रेर्यमाणापि, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्योपस्थापिताम्, दशाम्=अवस्थाम्, अवेक्ष्य=विलोक्य, न=नैव, चलति=गृहं प्रविशति, प्रविष्टा, यद्यपि, बहूनि, भाषते=प्रवदति, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मादृशपुरुषसंसर्गेण, प्रगल्भम्=धृष्टं यथा स्यात् तथा, न च=नैव, वदति=वक्ति । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५६ ॥

अर्थ—चारुदत्त—( अपमान के साथ ) वह ( शकार ) मूर्ख है । ( अपने आप में ) अरे, देवता के समान पूजनयोग्य यह युवती ( यहाँ ) कैसे ? इसीलिये उस समय—

प्रथमोऽङ्कः १२१

वसन्त०-—एदिणा अणुचिदभूमिआरोहणेण अवरज्झा अज्जं सीसेण पणमिअ पसादेमि। (एतेनानुचितभूमिकारोहणेन अपराद्धा आर्यं शीर्षेण प्रणम्य प्रसादयामि।)

विदू०भो ! दुवेवि तुम्हे सुखं पणमिअ कलमकेदारा अण्णोण्णं सीसेण सीसं समाअदा। अहं पि इमिणा करहजाणुसरिसेण सीसेण दुवेवि तुम्हे पसादेमि। (भो ! द्वावपि युवां सुखं प्रणम्य कलमकेदारौ अन्योन्यं शीर्षेण शीर्षं समागतौ। अहमपि अमुना करभजानुसदृशेन शीर्षेण द्वावपि युवां प्रसादयामि।) (इत्युत्तिष्ठति)

चारु०-—भवतु, तिष्ठतु प्रणयः। वसन्त०---[स्वगतम्।] चदुरो मधुरो अ अअं उवण्णासो। ण जुत्तं अज्ज एरिसेण इध आअदाए मए पडिवसिदुं। भोदु, एव्वं दाव भणिस्सं। (प्रकाशम्) अज्ज ! जइ एव्वं अहं अज्जस्स अणुग्गेज्झा, ता इच्छे अहं इमं अलङ्कारअं अज्जस्स गेहे णिक्खिविदुं। अलङ्कारस्स णिमित्तं एदे पावा अणुसरन्ति। (चतुरो मधुरश्चायमुपन्यासः। न युक्तमद्य ईदृशेन इह आगतया


घर के भीतर चलीजाओ—यह कही जाती हुई भी, दुर्भाग्य से उपस्थापित दयनीय दशा को देख कर (भीतर) नहीं गयी। (वेश्या होने के नाते) यद्यपि बहुत बोलने वाली है परन्तु इस समय मुझ पुरुष की संगति से धृष्टतापूर्वक अधिक नहीं बोल रही है। अर्थात् चुप-चाप खड़ी है॥ ५६॥

(प्रकाश) माननीये वसन्तसेने ! ठीक से न जानने के कारण अपरिज्ञात (न पहचानी गयी) तुम्हारे साथ नौकरानी के समान व्यवहार करने का अपराधी बन गया हूँ। अतः शिर से आपकी प्रार्थना करता हूँ, मनाता हूँ।

वसन्तसेना—इस भूमि में अनुचित प्रवेश करने से (अथवा पक्षद्वार से अनुचित ढंग से आपके घर में प्रवेश करने से) अपराधिनी मैं आर्य को शिर से प्रणाम करके प्रसन्न कर रही हूँ।

विदूषक—ओ हो ! आप दोनों सुख से प्रणाम करके धान की दो क्यारियों के समान परस्पर शिर से मिल चुके। मैं भी इस समय ऊँट के बच्चे की जांघ के समान (लम्बे) शिर से आप दोनों को प्रसन्न कर रहा हूँ, मना रहा हूँ।

(ऐसा कह कर उठता है।)

चारुदत्त—छोड़ो, प्रणय (औपचारिकता) को जाने दो।

वसन्तसेना—(अपने आप) यह कथन चतुरतापूर्ण और मधुर है। आज इस प्रकार (बिना आमन्त्रित की हुई) आयी हुई मुझे इस (चारुदत्त) के साथ रहना