भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 199, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 199

प्रथमोऽङ्कः । १११

( कर्कारुकी गोमयलिप्तवृन्ता शाकञ्च शुष्कं तलितं खलु मांसम् । भक्तञ्च हैमन्तिकरात्रिसिद्धं लीनायाञ्च बेलायां न खलु भवति पूति ॥ ५१ ॥

और, तलितम्=( घृत आदि में ) तला गया, मांसम्=मांस, गोश्त, हैमन्तिक-रात्रिसिद्धम्=हेमन्त ऋतु की रात में पकाया गया, भक्तम्=भात, खलु=निश्चय ही, बेलायाम्=समय के, लीनायाम्=बीत जाने पर भी, पूति=दुर्गन्धयुक्त, न=नहीं, भवति=होता है, खलु=निश्चित है ॥ ५१ ॥

**अर्थ—**गोबर से लिपे हुये डण्ठलवाली, कुम्हेड़ी, सूखा हुआ साग, तला हुआ गोश्त, हेमन्त-ऋतु की रात में पकाया गया भात ( अधिक ) समय बीत जाने पर भी दुर्गन्धयुक्त ( सड़ा ) नहीं होता है ॥ ५१ ॥

**टीका—**गोमयलिप्तवृन्ता=गोमयेन=गोः पुरीषेण, लिप्तम्=वेष्टितम्, वृन्तम्=फलबन्धस्थानं यस्याः सा, तादृशी कर्कारुकी=कूष्माण्डः, प्राकृतस्य 'कञ्चालुका' इत्यस्य 'कूष्माण्डी' इति संस्कृतरूपान्तरं केचिदाहुः, तात्पर्ये न भेद इति बोध्यम्, शुष्कम्=घर्मादौ शुष्कतां प्राप्तम्, शाकम्=भाषायां 'सब्जी' इति ख्यातम्, तलितम्=घृतादिना सम्यक् भृष्टं पक्वञ्च, मांसम्=आमिषम्, हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्=हेमन्तर्तौः रात्रौ पक्वम्, भक्तम्=तण्डुलम्, अन्नं वा, बेलायाम्=काले, लीनायाम्=व्यतीतेऽपि सति, पूति=पर्युषितं दूषितं विकृतं वा, न=नैव, भवति=जायते । अत्र शकारस्याय-मभिप्रायो यत् पूर्वोक्तानां वस्तूनां कालापगमेऽपि विकारो नोत्पद्यते किन्तु वसन्त-सेनायाः समर्पणे विलम्बे सति तव महाननर्थो भविष्यतीति विचार्य शीघ्रमेव तां मह्यं समर्पय । 'न खलु भवति पूति' इत्यत्र काक्वा दूषितता व्यज्यते अवश्यमेव पूति भवतीति भाव इति लल्लादीक्षितः । एवञ्च समयहानिरनर्थकरीति बोध्यम् । अत्र काकुपक्षे अप्रस्तुतप्रशंसा नोपपद्यते । सामान्यतयार्थपक्षे तु—अत्राप्रस्तुतानां यथोक्तानां कूष्माण्डादीनां बेलातिपातेऽपि पूतिगन्धत्वाभाव-प्रतिपादनेनाप्रस्तुतस्य वसन्तसेनाऽनिर्यातनजन्यवैरस्य प्रत्ययाद् अप्रस्तुतप्रशंसा । इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥५१॥

**विमर्श—**कक्कालुका-इसका संस्कृत रूप कर्कारूकः-है, यह पुँल्लिङ्ग है अतः 'गोमयलिप्तवृन्तः' यह माना है। कहीं कहीं 'कञ्चालुका' इस प्राकृत का 'कूष्माण्डी' यह संस्कृतरूप लिखा है। दोनों का एक ही अर्थ है—'कुम्हेड़ा,' जिसका पेठा बनता है। अथवा कोंहड़ा=काशीफल । ये दोनों ही बहुत समय तक ठीक रहते हैं। ...हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्-हेमन्तस्य इयम्-हैमन्तिकाँ रात्रिः तस्यां सिद्धम् + यहां अप्रस्तुत कूष्माण्ड आदि के कालातिपात में भी खराब न होने के प्रतिपादन द्वारा प्रस्तुत वसन्तसेना के अनिर्यात ( न भेजना ) से जन्य वैर का ज्ञान होने से अप्रस्तुतप्रशंसा है, ऐसा अनेक विद्वान् मानते हैं। परन्तु पृथ्border/पृथ्वीधर ने अपनी टीका में लल्लाधर दीक्षित का मत उद्धृत किया है---व