भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 195, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 195

प्रथमोऽङ्कः १०७

शकारः-- अगेण्हिअ वशन्तशेणिअं ण गमिश्शं । ( अगृहीत्वा वसन्तसेनां न गमिष्यामि । )

विटः-- एतदपि न श्रुतं त्वया ? ।

आलाने गृह्यते हस्ती वाजी वल्गासु गृह्यते । हृदये गृह्यते नारी यदिदं नास्ति गम्यताम् ॥५०॥


अन्धे की आंख के समान, रोगी की पुष्टता ( शक्ति ) के समान, मूर्ख की बुद्धि के समान, आलसी की सफलता के समान, मन्द बुद्धिवाले व्यसनी की परम विद्या ( उत्कृष्ट विद्या या वेदान्त-विद्या ) के समान, शत्रुजन में प्रेम के समान, वह वसन्तसेना तुम्हें पाकर [ तुमसे मिलते ही ] अदृश्य हो गयी ॥ ४९ ॥

टीका— अन्धस्य=नेत्रद्वयरहितस्य, दृष्टिः इव = नेत्रज्योतिरिब, आतुरस्य=रुग्णस्य, पुष्टिः इव=शारीरिकपुष्टता इव, मूर्खस्य=जडस्य, बुद्धिः इव=कार्य-सफलता इव, स्वल्पस्मृतेः=क्षीणस्मृतिशक्तिकस्य, व्यसनिनः = कामादिदुर्व्यसनासक्तस्य, परमा-उत्कृष्टा, विद्या इव=ज्ञानम् इव, ब्रह्मविद्येवेति भावः, अरिजने=शत्रुजने, रतिः इव=अनुराग इव, सा=वसन्तसेना, त्वाम् दुष्टं शकारम्, प्राप्य=लब्ध्वा, मिलित्वेति भावः, प्रनष्टा = अदर्शनं गता, णश् अदर्शने इत्यस्माद् भूते क्तः । अत्रोपमेयभूताया वसन्तसेनाया अनेक-विधोपमानप्रदर्शनात् मालोपमालंकारः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४९ ॥

विमर्श— इसमें दृष्टिः, पुष्टिः, बुद्धिः, सिद्धिः, विद्या, रतिः—इन अनेक उपमानों से उपमेयभूत वसन्तसेना का उल्लेख करने के कारण मालोपमा अलंकार है--

'मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते।' सा० द० १०।२६

प्रनष्टा - प्र + $\sqrt{\text{णश्}}$ ( अदर्शने ) + क्त; अतः प्रनष्टा=अदृष्टा यह अर्थ होता है । वसन्ततिलका छन्द है—उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ॥ ४९ ॥

**अर्थ—शकार—**वसन्तसेना को लिये बिना नहीं जाऊँगा ।

**अन्वयः--**हस्ती, आलाने, गृह्यते, वाजी, वल्गासु, गृह्यते, नारी, हृदये, गृह्यते, यदि, इदम्, न, अस्ति, ( तदा ) गम्यताम् ॥ ५० ॥

**शब्दार्थः--**हस्ती=हाथी, आलाने=बन्धनस्तम्भ में ही, गृह्यते=बांधा, रोका जाता है, वाजी=घोड़ा, वल्गासु=लगामों में, गृह्यते=वश में किया जाता है, नारी=स्त्री, हृदये=हृदय में, गृह्यते=वश में की जाती है, यदि=अगर, इदम्=यह ( अनुराग-पूर्ण हृदय ) न=नहीं, तदा=तब, गम्यताम्=जाइये ॥ ५० ॥

**अर्थ—विट—**क्या तुमने यह भी नहीं सुना ?—हाथी बन्धनस्तम्भ में (बांध