मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 191, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः १०३
शकारः—[सामर्षम् ] के शे गब्भदासीए पुत्ते ? । ( कः स गर्भदास्याः पुत्रः ? )
शूरे विक्किन्ते पण्डवे ? शेदकेदू पुत्ते लाधाए ? लवणं इन्ददत्ते ? ।
अहो कुन्तीए तेण लामेण जादे अश्शत्थामे ? धम्मपुत्ते जडाऊ ॥४७॥
उपमेय, साधारणधर्म, एवं सादृश्यवाचक सभी का उल्लेख होने से पूर्ण उपमा अलंकार है। यहाँ उपजाति छन्द है। किसी व्याख्या में वंशस्थ छन्द लिखा है वह अनधानता के कारण है ।। ४६ ।।
अन्वयः— (कः सः इति गद्यस्थेनान्वयः) (किम्) शूरः, विक्रान्तः, पाण्डवः, श्वेतकेतुः ? अथवा, इन्द्रदत्तः, राधायाः, पुत्रः, रावणः, ? आहो, तेन, रामेण, कुन्त्याम्, जातः, अश्वत्थामा ? (अथवा) धर्म-पुत्रः जटायुः ? ॥ ४७ ॥
शब्दार्थ— कः=कौन है, सः=वह, गर्भदास्याः=जन्म से नौकरानी का पुत्र ? किम्=क्या, शूरः=वीर, विक्रान्तः=पराक्रमी, पाण्डवः=पाण्डु का पुत्र, श्वेतकेतुः=श्वेतकेतु (ऋषि) है ? अथवा=या, इद्रदत्तः=इन्द्वारा दत्तः=वररूपेण प्रदत्त, राधायाः=राधा (कर्ण की माँ) का पुत्र रावण है ? आहो=अथवा, तेन=उस प्रसिद्ध, रामेण=रामचन्द्र के द्वारा, कुन्त्यम्=कुन्ती में, जातः=उत्पन्न होने वाला, अश्वत्थामा=(महान् धनुर्धारी) अश्वत्थामा है ? अथवा धर्मपुत्रः=धर्मराज का पुत्र, जटायुः=जटायुनामक पक्षी है ? ॥ ४७ ॥
अर्थ—शकार— (क्रोध के साथ) जन्म से ही दासी का पुत्र वह कौन है ? क्या वह शूर, वीर, पराक्रमी, पाण्डुपुत्र श्वेतकेतु है ? अथवा इन्द्र द्वारा (वरदान में) प्रदत्त राधा का पुत्र रावण है ? अथवा उस (प्रसिद्ध) राम द्वारा कुन्ती में उत्पन्न अश्वत्थामा है ? अथवा धर्मराज (यमराज) का पुत्र जटायु है ? ॥ ४७ ॥
टीका— कः सः, किम् शूरः=वीरः, विक्रान्तः=पराक्रमी, पाण्डवः=पाण्डुपुत्रः, श्वेतकुतुः=एतन्नाम्ना प्रसिद्धः ऋषिः ? वा=अथवा, इन्द्रदत्तः=इन्द्रेण=देवराजेन, दत्तः=वरप्रदानरूपेण समर्पितः, राधायाः = एतन्नामिकायाः कर्णमातुरिति भावः, पुत्रः=सुतः, रावणः=दशाननः ? आहो=अथवा, तेन=प्रसिद्धेन, रामेण=रामचन्द्रेण, कुन्त्याम्=तन्नामिकायाम्, पाण्डुपत्न्यामित्यर्थः, जातः=उत्पन्न, अश्वत्थामा=द्रोणपुत्रः ? धर्मपुत्रः=धर्मस्य=यमस्य पुत्रः=सुतः, जटायुः=तन्नामा पक्षी ? यदि पूर्वोक्तेषु मध्ये कश्चित् सो भवेत् तंदा तस्मात् भयमुचितम्। अन्यथा तव मूर्खत्वमेवेति तस्य भावः । अत्र पुराणादिप्रसिद्धिविरुद्धत्वं शकारवचनत्वात् सोढव्यम् । सामाजिकानां मनोविनोदार्थमेवैतादृशकथनमिति बोध्यम् । अत्र वैश्वदेवी वृत्तम्। तल्लक्षणन्तु- वाणाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ ॥ ४७ ॥