मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 208, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१२० मृच्छकटिकम्
**विदू०---**ता जइ मम हत्थे सअं ज्जेव पट्टाविअ एणं समप्पेसि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमाणाए तव मए अणुबद्धा पीदी हुविस्सदि । अण्णधा, मलणान्तिके वेले हुविस्सदि । ( तद् यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यात्यतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अन्यथा मरणान्तकं वैरं भविष्यति । )
चारु०---( सा ज्ञम् । ) अज्ञोऽसौ । [ स्वगतम् । ] अये ! कथं देवतोपस्थानयोग्या युवतिरियम् । तेन खलु तस्यां वेलायाम्--
प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना न चलति भाग्यकृतां दशामवेक्ष्य । पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भं न वदति यद्यपि भाषते बहूनि ॥५६॥
( प्रकाशम् । ) भवति ! वसन्तसेने ! अनेनाविज्ञानादपरिज्ञातपरिजनोपचारेण अपराद्धोऽस्मि । शिरसा भवतीमनुनयामि ।
**विदूषक—**तो स्वयं ही पहुँचा कर यदि मेरे हाथ में इसे समर्पित कर देते हो तो शीघ्र पहुँचा देने वाले तुम्हारे साथ, न्यायालय में मुक़दमा के बिना ही, मेरी प्रगाढ़ मित्रता हो जायगी । यदि ऐसा नहीं करोगे तो आमरण शत्रुता हो जायगी ।
**अन्वयः—**गृहम्, प्रविश, इति, प्रतोद्यमाना भाग्यकृताम्, दशाम्, अवेक्ष्य, न, चलति, यद्यपि, बहूनि, भाषते, ( तथापि ), पुरुषपरिचयेन, प्रगल्भम्, न, च, वदति ॥ ५६ ॥
**शब्दार्थ—**गृहम्=घर में, प्रविश=चली जाओ, इति=इस प्रकार, प्रतोद्यमाना=प्रेरित की गई, कही गई भी, यह, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्य से उपस्थापित, दशाम्=दयनीय दशा को, अवेक्ष्य=देखकर, न=नहीं, चलति=चलती है, ( घर में प्रवेश करती है ), यद्यपि=यद्यपि, ( वेश्या होने के कारण ) बहूनि=बहुत अधिक, भाषते=बोलती है, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मुझ सदृश पुरुष की संगति से, प्रगल्भम्=धृष्टतापूर्वक, न च=नहीं, वदति=बोलती है, शिष्टतापूर्वक संयत ही बोलती है ॥ ५६ ॥
**टीका—**गृहम्=भवनम्, प्रविश=अभ्यन्तरं गच्छ, इति=अनेन प्रकारेण, प्रतोद्यमाना=प्रेर्यमाणापि, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्योपस्थापिताम्, दशाम्=अवस्थाम्, अवेक्ष्य=विलोक्य, न=नैव, चलति=गृहं प्रविशति, प्रविष्टा, यद्यपि, बहूनि, भाषते=प्रवदति, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मादृशपुरुषसंसर्गेण, प्रगल्भम्=धृष्टं यथा स्यात् तथा, न च=नैव, वदति=वक्ति । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५६ ॥
अर्थ—चारुदत्त—( अपमान के साथ ) वह ( शकार ) मूर्ख है । ( अपने आप में ) अरे, देवता के समान पूजनयोग्य यह युवती ( यहाँ ) कैसे ? इसीलिये उस समय—