भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 212, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 212

१२४ | मृच्छकटिकम्

चारु०—मैत्रेय ! भवतु ! कृतं प्रदीपिकाभिः । पश्य—

उदयति हि शशाङ्कः कामिनीगण्डपाण्डुर्गृहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः ।
तिमिरनिकरमध्ये रश्मयो यस्य गौराः स्रु तजल इव पङ्के क्षीरधाराःपतन्ति॥

पराधीनी, कलमकेदारों=कलमः=शालिविशेषः, 'शालयः कलमाद्याश्च' (अमरकोशः) केदारः=क्षेत्रं ताविव मिलिताविति भावः । करभजानुसदृशेन=करभः=उष्ट्रशिशुः, तस्य जानुः, तत्सदृशेन=समानेन, लम्बायमानेनेत्यर्थः, प्रसादयामि=प्रसन्नौ करवाणि, प्रणयः=स्नेहः, औपचारिकतेति भावः, चतुरः=चातुर्ययुक्तः, मधुरः=माधुर्ययुक्तश्च, उपन्यासः=कथनम्, अलङ्कारकम्-आभूषणम् प्रियार्थे क प्रत्ययः, पापाः=अकार्य-कारिणः शकारादयः, न्यासस्य=निक्षेपस्य, पुरुषेषु=जनेषु, वैषयिकेऽधिकरणे सप्तमी, निक्षिप्यन्ते=स्थाप्यन्ते, निर्यांतयिष्ये=प्रत्यर्पयिष्ये, चतुष्पथोपनोतः=चतुष्पथः=यत्र चत्वारो मार्गा मिलन्ति, तत्र उपनीतः=स्थापितः, उपहारः=बलिः, विपत्स्ये=मरिष्यामि, अपमानितनिर्धनकामुकाः=अपमानिताः निर्धनाः कामुकाः याभिस्ताः, निःस्नेहः=स्नेहः=तैलम्, अनुरागश्च, निर्गतः स्नेहः याभ्यस्ताः, अनुरागशून्याः, तैल-शून्याश्चेतिभावः ।

**विमर्श—**अनुचितभूमिकारोहणेन—इसमें अनुचित यह विशेषण 'भूमिका' का है अथवा आरोहण का ? कुछ लोगों के अनुसार 'भूमिका' का है । वसन्तसेना वेश्या थी, चारुदत्त का घर (भूमिका) उसके प्रवेशयोग्य नहीं था । दूसरे मत में भूमिका-रोहण अनुचित था, उसका घर में प्रवेश करना ही अपराध था । कलमकेदारों—धान और क्यारी । करभ-जानु-सदृशेन—ऊँट के बच्चे की जांघ के समान । प्रणयः = औपचारिकता । प्रतिवस्तुम्—प्रति + $\sqrt{}$वस् + तुमुन्—$\sqrt{}$वस् धातु अनिट् है । अलंकारकम्—प्रिय अर्थ में 'क' प्रत्यय है । अचिरेणैव कालेन—इस चारुदत्त के के कथन को "एष अस्या अस्माकं विन्यासः" इस विदूषकवचन से नहीं जोड़ना चाहिये, अपितु आगे के 'निर्यांतयिष्ये' के साथ मिलाकर अर्थ करना चाहिये । चतुष्पथोपनोतः = चौराहे पर रखा हुआ । विपत्स्ये—मारा जाऊँगा । अपमानित-निर्धनकामुका गणिका इव—निर्धन कामुकों को अपमानित करने वाली वेश्याओं के सदृश । विदूषक का यह कथन वसन्तसेना वेश्या को लक्षित करके चारुदत्त से साभिप्राय कहा गया है । निःस्नेहाः = स्नेह का अर्थ प्रेम और (२) तेल दोनों है । वेश्या प्रेमरहित और प्रदीपिकायें तेलरहित हैं ।

**अन्वयः—**कामिनीगण्डपाण्डुः ग्रहगणपरिवारः, राजमार्गप्रदीपः, शशाङ्कः, उदयति, हि, यस्य, गौराः, रश्मयः, स्रुतजले, पङ्के, क्षीरधाराः, इव, तिमिरनिकर-मध्ये, पतन्ति ॥ ५७ ॥

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 212, कुल 760 में से · BharatKosha