भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 219, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 219

द्वितीयोऽङ्कः १२१

मदनिका—विज्जाविसेसालङ्किदो किं को वि बह्मणजुवा कामोअदि ?
( विद्याविशेषालंकृतः किं कोऽपि ब्राह्मणयुवा काम्यते ? )
वसन्तसेना—पूअणीओ मे वम्हणजणो ! ( पूजनीयो मे ब्राह्मणजनः । )
मदनिका—किं अणेअ-णअराभिगमण-जणिद-विहव-वित्धारो वाणिअ-जुवा वा कामीअदि । ( किम् अनेक-नगराभिगमन-जनित-विभवविस्तारो वाणिज-युवा वा काम्यते ? )

मदनिका— तो क्या तुम विशेषविद्या के पारंगत किसी ब्राह्मण युवक को चाह रही हो ?
वसन्तसेना— ब्राह्मण लोग तो मेरे पूजायोग्य हैं ।
मदनिका— तो फिर क्या अनेक नगरों में व्यापार के लिये घूम कर विस्तृत वैभव रखने वाले युवा व्यापारी को चाह रही हो ?

टीका— स्नेहः=अनुरागः, पुरोभागिता=दोषैकदर्शिता, ‘दोषैकदृक् पुरो भागी’ त्यमरः, कीदृशीम्=कीदृशरूपाम्, शून्यहृदयत्वेन=शून्यम्=अविद्यमानं हृदयं यस्याः सा तस्याः भावस्तेन, अन्यमनस्कतयेति भावः, परहृदयग्रहणपण्डिता=अन्यदीय-हृद्गतभावग्रहणचतुरा, मदनिका=मदनः=कामः अस्ति यस्याः सा, कामयुक्तेतिभावः, अन्वर्थकनामवती त्वमसीति बोध्यम्, तरुण-जनस्य=युवजनस्य, महोत्सवः=महान् चासौ उत्सवः=हर्षः, अनुगृहीतः=अनुकम्पितः, राजवल्लभः=राजप्रियः, रन्तुम्=क्रीडितुम्, सेवितुम्=शुश्रूषितम्, विद्याविशेषालंकृतः=विद्याविशेषे पारङ्गतः, काम्यते=अभिलष्यते, पूजनीयः = पूजायोग्यः, अनेक-नगराभिगमन-जनित-विभवविस्तारः=अनेक-नगरेषु व्यापारार्थमभिगमनेन जनितः=उत्पादितः, अर्जितः, विभवस्य=धनादेः, विस्तारः=आधिक्यम्, यस्य सः, वाणिजयुवा=वणिक्तरुणः ।

विमर्श— ‘को क्खु णाम अज्ज अत्तभोदिये अणुग्गहिदो महूसवे तरुणजणो’ प्राकृत का ‘कः खलु नाम अद्य अत्रभवत्या अनुगृहीतो महोत्सवे तरुणजनः,’ यह भी पाठान्तर उपलब्ध होता है । यहाँ जो पाठ रखा गया है उसमें पूरा एक वाक्य मानकर अर्थ करना चाहिये । पुरोभागिता - ‘दोषैकदृक् पुरोभागी’ ( अमरकोश ३।१।४६) के अनुसार - दोष देखने वाला पुरोभागी कहा जाता है । भाव अर्थ में तल् प्रत्यय करके तृतीया एकवचन का रूप है । रन्तुमिच्छामि न सेवितुम् .... वसन्तसेना का आशय यह है कि मैं इच्छानुसार कामोपभोग करना चाहती हूँ न कि किसी धनसम्पन्न पुरुष की सेवा में उपस्थित होकर उसकी इच्छानुसार चलना चाहती हूँ । वाणिजयुवा — ‘वैदेहकः सार्थवाहः, नैगमो वाणिजो वणिक्’ ( अमरकोश २।६।७८ ) के अनुसार वाणिज शब्द भी है ।