भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 221, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 221

द्वितीयोऽङ्कः १३३

वसन्तसेना--किं णामहेओ क्खु सो ? (किंनामधेयः खलु सः ? )
मदनिका--सो क्खु सेट्ठिचत्तरे पडिवसदि। ( स खलु श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति । )
वसन्तसेना--अइ ! णामं से पुच्छिदासि। ( अयि ! नामास्य पृष्टासि । )
मदनिका--सो क्खु अज्जए ! सुग्गहीदणामहेओ अज्जचारुदत्तो णाम। ( स खलु आर्ये ! सुगृहीतनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम । )
वसन्तसेना--( सहर्षम् । ) साहु ! मदणिए ! साहु। सुट्ठु तुए जाणिदं। ( साधु मदनिके ! साधु, सुष्ठु त्वया ज्ञातम् ! )
मदनिका--( स्वगतम् ) एवं दाव । ( प्रकाशम् ) अज्जए ! दलिद्दो क्खु सो सुणीअदि। ( एवं तावत् । आर्ये ! दरिद्रः खलु स श्रूयते । )
वसन्तसेना--अदो ज्जेव कामीअदि। दलिद्दपुरिससङ्कन्तमणा क्खु गणिआ लोए अवंचणीआ भोदि। ( अत एवं काम्यते ! दरिद्रपुरुषसंक्रान्तमनाः खलु गणिका लोकेऽवर्चनीया भवति । )


वसन्तसेना--उनका क्या नाम है ?
मदनिका--वे सेठों की चौक ( वस्ती ) में रहते हैं ।
वसन्तसेना--मैंने उनका नाम पूछा है ।
मदनिका--आर्ये ! सुन्दर नामवाले वे आर्य चारुदत्त हैं ।
वसन्तसेना--( हर्ष के साथ ) वाह मदनिके ! वाह, तुमने ठीक समझा ।
मदनिका--( अपने आप ) तो अब ऐसा ( कहूँ ) । ( प्रकट रूप से ) आर्ये ! सुना जाता है कि वे दरिद्र हैं ।
वसन्तसेना--इसीलिए तो चाहती हूँ ( प्रेम करती हूँ । ) क्योंकि निर्धन पुरुष से प्रेम करने वाली वेश्या की निन्दा लोक में नहीं होती है ।

**टीका--**उपारूढस्नेहम्=उपारूढः=विवृद्धः, स्नेहः=अनुरागः यस्य तं तादृशम्, प्रणयिजनम्=अनुरागिजनम्, उदासीना इव= अनभिज्ञा इव, शरणागता = शरणम् आश्रयम्, याचमाना आगता, शरणार्थिनी इति भावः, अभ्युपपन्ना=शरणप्रदानेना-नुकम्पिता, किन्नामधेयः=किन्नामकः, नामशब्दात् स्वार्थे धेयप्रत्ययः, सुगृहीतनाम-धेयः=सुगृहीतम् = दातृत्वेन सुष्ठु गृहीतं नामधेयं यस्य सः, दरिद्र-पुरुष-सङ्क्रान्त-मनाः=सङ्क्रान्तम्=अत्यनुरक्तम्, मनः=चित्तम्, दरिद्रपुरुषे = निर्धनजने सङ्क्रान्तं मनो यस्याः सा, एतादृशी, अवचनीया = अनिन्दनीया, धनलोलुपा वेश्या इति प्रसिद्धिविरुद्धाचरणात् मम निन्दा नैव भविष्यतीति भावः ।

विमर्शः--शरणागता--'शरणं गृहरक्षित्रोः' अमरकोश के अनुसार रक्षक के समीप आयी । अभ्युपपन्ना--अभि उप इन दो उपसर्गों के साथ--√ पद् + क्त में द् + त = न्न होने के बाद स्त्री प्रत्यय-टाप् है ।

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 221, कुल 760 में से · BharatKosha