भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 229, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 229

द्वितीयोऽङ्कः १४१

**माथुरः—**अले ! ण हु ण हु । शैलपडिमा । ( इति बहुविधं चालयति, संज्ञाप्य च ) एव्वं भोदु ! एहि जूढं किलेम्ह । ( अरे ! न खलु न खलु, शैलप्रतिमा । एवं भवतु । एहि द्यूतं क्रीडावः )

( बहुविधं द्यूतं क्रीडतः )

संवाहकः— ( द्यूतेच्छाविकारसंवरणं बहुविधं कृत्वा ) ( स्वगतम् ) अले ! ( अरे ! )

कत्ताशद्दे णिण्णाणअश्श हलइ हडकं मणुश्शश्श ।
ढक्काशद्दे व्व णडाधिवश्श पब्भट्टलज्जश्श ॥ ५ ॥
( कत्ताशब्दो निर्नाणकस्य हरति हृदयं मनुष्यस्य ।
ढक्काशब्द इव नराधिपस्य प्रभ्रष्टराज्यस्य ॥ ५ ॥ )


**माथुर—**अरे, नहीं, नहीं । पत्थर की मूर्ति है । ( ऐसा कहकर अनेक बार हिलाता है और इशारा करके ) अच्छा, ऐसा हो । आओ, हम दोनों जुआ खेलें ।
( दोनों अनेक प्रकार से जुआ खेलते हैं । )

**टीका—**पदम्-पदचिह्नममित्यर्थः, पदवी=पदपङ्क्तिः, 'अयनं वर्त्म मार्गाध्व-पन्थानः पदवी सृतिः' अमरकोषः ( २।१।१५ ), प्रनष्टा = अदृष्टा, विप्रतीपो=विपरीतो, प्रतिमाहीनम् = मूर्तिरहितम्, देवकुलम् = देवमन्दिरम्, निरूपयतः=नाटयतः, अन्योन्यम्=परस्परम्, संज्ञाप्य = संकेतं दत्त्वा, काष्ठमयी = दारुनिर्मिता, शैलप्रतिमा=शिलाया इदं शैलम्=पाषाणखण्डम्, तन्निर्मिता मूर्तिरिति भावः ।

**अन्वयः—**अरे ! कत्ताशब्दः, निर्नाणकस्य, मनुष्यस्य, हृदयम्, प्रभ्रष्टराज्यस्य, नराधिपस्य ( हृदयम् ), ढक्काशब्द, इव, हरति ॥ ५ ॥

**शब्दार्थ—**कत्ताशब्दः = जिससे जुआ खेला जाता है उस कौड़ी की आवाज, निर्नाणकस्य=नाणक=पैसों से रहित, गरीब, मनुष्यस्य=आदमी के, हृदयम्=मन को, प्रभ्रष्टराज्यस्य=हारे हुये राज्य वाले, नराधिपस्य=राजा के, ( हृदय को ), ढक्का-शब्दः=भेरी की आवाज, इव=के समान, हरति=खींचता है, आकृष्ट करता है ॥५॥

**अर्थ—**संवाहक-( जुआ खेलने की इच्छा को बहुत प्रकार से रोक कर ) ( अपने आप ) अरे—कौड़ियों की आवाज निर्धन व्यक्ति के मन को उसी प्रकार खींच लेती है जिस प्रकार छीने गये राज्य वाले राजा के मन को भेरी की आवाज ॥ ५ ॥

**टीका—**अरे !=अहो !, कत्ताशब्दः=द्यूतकरणम्=द्यूतक्रीडा यया सा कत्ता, तस्याः शब्दः=ध्वनिः, निर्नाणकस्य=निर्गतं नाणकम्=धनादिकं यस्य यस्माद् वा, तस्य, निर्धनस्येति भावः, पुरुषस्य=मनुष्यस्य, हृदयम्=चित्तम्, प्रभ्रष्टराज्यस्य=प्रभ्रष्टम्=शत्रुभिरपहृतम्, राज्यम्=राज्यलक्ष्मीः यस्य सः, तस्य, नराधिपस्य=नरपतेः, हृदयम्, ढक्काशब्दः=भेरीध्वनिः, इव=यथा, हरति=बलात् तत्र नयति,

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 229, कुल 760 में से · BharatKosha