मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 235, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः १४७
कथमदत्त्वा प्रतिवचनं गतः ? भवत्वेवम्, इममन्यं भणिष्यामि । कथमेषोऽपि मामवधीर्य्य गतः ? । हा ! आर्य्यचारुदत्तस्य विभवे विघटिते एषो वर्त्ते मन्दभाग्यः । )
**माथुरः—**णं देहि । ( ननु देहि । )
**संवाहकः—**कुदो दइस्शं ? । ( इति पतति ) ( कुतो दास्यामि ? )
( माथुरः कर्षति । )
**संवाहकः—**अज्जा ! पलित्ताअध, पालिताअध । (आर्य्याः ! परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । )
( ततः प्रविशति दर्दुरकः । )
**दर्दुरकः—**मोः ! द्यूतं हि नाम पुरुषस्य असिंहासनं राज्यम् ।
बात नहीं ) जाने दो । अब इस दूसरे आदमी से कहता हूँ । ( फिर वही='सज्जनों मुझे इस सभिक के हाथ से दश सुवर्णों में खरीद लें' कहता है । ) क्या, यह भी मेरी उपेक्षा करके चला गया ? हाय ! चारुदत्त का धन नष्ट हो जाने पर ( गरीब हो जाने पर ) मैं अभागा हो गया हूँ ।
**माथुर—**अरे ! दो ।
**संवाहक—**कहाँ से दूँ ? ( यह कह गिर पड़ता है। )
( माथुर खींचता है । )
**संवाहक—**सज्जनो ! बचाइये, बचाइये ।
**टीका—**विक्रीय=विक्रयं कृत्वा, प्रचर=चल, आकाशे=उपरि शून्य-प्रदेशे, भणथ=कथयथ । कर्मकरः=सर्वविधकार्यकरः भृत्यः, प्रतिवचनम्=उत्तरम्, अवधीर्य=उपेक्ष्य, विभवे=धनादौ, विघटिते=विनष्टे सति, तस्मिन् दरिद्रे जाते सति, वर्ते=भवामि, मन्दभाग्यः=हीनभाग्यः, परित्रायध्वम्=रक्षत, रक्षत । रङ्गमचे पात्राभावे सति आकाशे शून्यप्रदेशे विलोक्य यदुच्यते, तदाकाशभाषितमिति लक्षणकारैरुच्यते ।
**विमर्श—**जब रंगमञ्च पर न रहने वाले किसी पात्र को लक्षित कर ऊपर की ओर देखकर कुछ कहा जाता है । उसे आकाश-भाषित कहा जाता है । इसका निम्न लक्षण किया गया है—
किं ब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते ।
श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥
साहित्य-दर्पण ।। ६ ।।
( इसके बाद दर्दुरक प्रवेश करता है । )